Zawód czy pasja?

Autor: Błażej Karwat

 

Kurator sądowy jest osobą pracującą przy sądzie rejonowym. To człowiek wykształcony, zaangażowany, sumienny i zrównoważony emocjonalnie. Spotkasz go w sądzie, ale także niemalże wszędzie tam, gdzie znajdują się ludzie potrzebujący pomocy albo łamane jest prawo. To również przedstawiciel zawodu na którym notorycznie oszczędza się albowiem warunki pracy kuratora skrajnie odbiegają od tych w zachodnich systemach probacji.Kuratorzy sądowi to zawód który w ciągu ostatnich dziesięciu lat zyskał na popularności. Po 2001 roku, a więc czasie w którym weszła w życie Ustawa o kuratorach sądowych, kuratela w Polsce przeszła wiele przeobrażeń. Do zespołów kuratorskich przyjęto wielu młodych, wysoko wykwalifikowanych ludzi, wszechstronnie wykształconych, często posiadających doświadczenie w zakresie sprawowanej funkcji kuratora społecznego.

Kuratorzy sądowi są organem wykonawczym sądu, a więc wykonują orzeczenia zapadające w sprawach karnych i cywilnych (w obszarze prawa rodzinnego i opieki), a także wykonują polecenia sądu w zakresie niezbędnym do należytego rozpoznania spraw toczących się przed sądem.
Nadrzędnym celem wszystkich kuratorów jest niesienie pomocy innym ludziom, motywowanie do funkcjonalnej zmiany zachowania oraz do przestrzegania obowiązujących norm społecznych i prawnych. Kuratorem sądowym jest zarówno kurator zawodowy, a więc zatrudniony w sądzie, jak również kurator społeczny, który wykonuje zadania zlecone przez kuratora zawodowego, współpracuje z nim w ramach pełnienia funkcji do sprawowania której jest powoływany przez prezesa sądu rejonowego.
Wśród kuratorów zawodowych znajdują się kuratorzy do spraw dorosłych, a więc wykonujący orzeczenia w sprawach karnych oraz kuratorzy rodzinni wykonywujący orzeczeia w sprawach opiekuńczych, osób zobowiązanych do leczenia odwykowego oraz nieletnich (młodzieży zdemoralizowanej i popełniającej czyny karalne). Choć jedna i druga grupa realizuje wspólne cele, to ich praca różni się zasadniczo specyfiką grupy odbiorców i spraw z jakimi mają do czynienia.

Kuratorzy dla dorosłych pracują z osobami skazanymi prawomocnymi wyrokami, a więc co do których warunkowo zawieszono wykonanie kary pozbawienia wolności i oddano pod dozór. Wśród skazanych są także osoby wobec których sąd zastosował warunkowe zawieszenie postępowania karnego, wymierzył karę ograniczenia wolności, zobowiązał do wykonywania pracy społecznie użytecznej etc.
Kuratorzy rodzinni sprawują nadzory nad rodzicami, którym Sąd Rodzinny ograniczył wykonywanie władzy rodzicielskiej, ale w tychże sprawach kurator monitoruje sytuację całej rodziny ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji dziecka. Wykonują nadto nadzory nad nieletnimi, a więc osobami wobec których sąd zastosował środek wychowawczy w postaci nadzoru kuratora. Coraz częściej sprawują nadzór nad osobami uzależnionymi od alkoholu, które sąd zobowiązał do podjęcia leczenia odwykowego – wówczas kurator motywuje podopiecznego do leczenia, kontroluje jego zachowanie w miejscu zamieszkania, pracy, nauki, współpracuje z ośrodkiem leczenia odwykowego. Znaczącą rolę kuratorzy odgrywają w postępowaniu rozpoznawczym, albowiem przeprowadzają wywiady środowiskowego, m.in. w sprawach o czynności sprawdzające, tj. gdy sąd rodzinny zostaje zawiadomiony o zagrożeniu dobra małoletniego. W tej sytuacji kurator rodzinny udaje się do miejsca zamieszkania rodziny, ustala jej aktualną sytuację rodzinną, zbiera dane o wszystkich mieszkańcach lokalu w którym przebywa dziecko, bada jego sytuację wychowawczą, zdrowotną, szkolną, ustala czy potrzeby dziecka są należycie zaspakajane, czy jego rozwój jest zagrożony, jaka jest sytuacja materialna i mieszkaniowa. Kurator rodzinny przeprowadza wywiady również w innych sprawach, np. o ograniczenie władzy rodzicielskiej, o rozwód, separację, demoralizację, w sprawie o pozbawienie władzy rodzicielskiej itp. Wywiady środowiskowe przeprowadza także wówczas, gdy sąd ma podjąć decyzję o tym, czy nieletni może powrócić do domu z placówki resocjalizacyjnej, albo czy rodzicom można przywrócić władzę rodzicielską i dziecko może wrócić z domu dziecka do rodziny. Pracę w terenie, a więc w środowisku swoich podopiecznych wykonuje w godzinach od 7.00 do 22.00. Kuratorzy dla dorosłych przeprowadzają wywiady w sprawach karnych rozpoznawanych przez sąd lub na zarządzenie prokuratora.

Poza powyższym pełni dyżury w sądzie, gdzie przyjmuje interesantów, często przeprowadza rozmowy dyscyplinujące, wychowawcze i ostrzegawcze z podopiecznymi, pomaga w rozwiązywaniu różnorodnych trudności życiowych, organizuje rozmaitą pomoc. Oprócz pracy z podopiecznymi, kuratorzy współpracują z szeregiem osób reprezentujących różnorodne instytucje, organizacje. Są to między innymi placówki opiekuńcze, placówki w których wykonywana jest kara ograniczenia wolności, zakłady karne, ośrodki wychowawcze, organy opieki społecznej, szkoły, szpitale, przychodnie rodzinne, komisariaty Policji, ośrodki interwencji kryzysowej, domy i schroniska dla samotnych matek etc. Bywa, że kurator uczestniczy w przymusowym odebraniu dziecka, albo też bierze udział w kontakcie rodzica z małoletnim.
Obowiązkiem kuratora sądowego jest również sprawozdawczość i bieżące przygotowywanie dokumentacji z której korzysta sąd. Kurator zawodowy kieruje też pracą współpracujących z nim kuratorów społecznych, analizuje sprawozdania, przeprowadza szkolenia dla kuratorów społecznych oraz sam uczestniczy w szkoleniach, dzięki którym stale podnosi swoje kwalifikacje. Wśród innych zadań kuratora warto wspomnieć o naliczaniu ryczałtów kuratorom społecznym za sprawowane dozory lub nadzory, okresowe sporządzanie statystyk, udział w różnorodnych działaniach z zakresu profilaktyki, pełnieni obowiązki kuratora procesowego etc.

Wyposażeni w doświadczenie i fachową wiedzę wkraczają do domów , w których mają miejsce zaniedbania wychowawcze, zagrażające rodzinie dysfunkcją bądź wręcz patologią. Zdarza się, że pod jeden adres idą po 5, 6 razy. W sprawach opiekuńczych kurator jest często pierwszą osobą, która puka do drzwi, by sprawdzić niepokojące sygnały zgłaszane przez sąsiadów, nauczycieli i przekonać się naocznie, co dzieje się w danym domu. Wtedy cała agresja i oburzenie kierowane jest właśnie na kuratora. „Mają wtedy miejsce sytuacje z gatunku trudnych i niebezpiecznych, czasami nawet zagrażające zdrowiu czy też życiu kuratora. W sprawie karnej sytuacja jest bardziej oczywista – rodzice wiedzą już od policji, jaki czyn popełnił nieletni i często pomagają kuratorowi w jego pracy…”
Zwłaszcza tzw. „dobre domy” szczelnie izolują to, co się dzieje pod ich dachem od świata zewnętrznego, zaprzeczają faktom i uważają, że są to oszczerstwa i pomówienia. Gromadzenie materiału dowodowego do sprawy opiekuńczej jest żmudne i pracochłonne. Oprócz wizyt w zagrożonych domach trzeba przeprowadzić wywiady w szkole, miejscu pracy, porozmawiać z lekarzem rodzinnym, pracownikiem opieki społecznej, dzielnicowym. Kurator to nie tylko osoba nadzorująca rodzinę, ale przede wszystkim osoba która służy swoją radą i pomocą oraz oddziałuje wychowawczo na wszystkich jej członków. Niejednokrotnie za pieniądze z własnej kieszeni kupuje żywność, środki higieny, przybory szkolne. Kurator często jest pośrednikiem między rodziną, a instytucjami opiekuńczymi i pomocowymi oraz szkołą. Ale nie każdy nadaję się do tej pracy. Oprócz wiedzy pedagogicznej i psychologicznej, przygotowania teoretycznego musi wykazywać się szczególnymi predyspozycjami: „…Kurator musi lubić ludzi, szanować ich. Musi być osobą wrażliwą, ale nie nadwrażliwą, ponieważ wtedy traci się dystans i obiektywizm…” - – stwierdza kurator rodzinny.

Dysfunkcja przekazywana jest z pokolenia na pokolenie , a zadaniem kuratora jest przerwanie tego błędnego koła i zaprezentowanie pozytywnych wzorów zachowania i postępowania w codziennym życiu. Jednak na efekty pracy trzeba czasem czekać latami:„… Procesy wychowawcze działają powoli. Początkowym sukcesem jest już to, że stan dysfunkcji w rodzinie nie pogłębia się, ale prawdziwym sukcesem jest zmiana zachowań i postaw na społecznie aprobowane… - mówi kurator zawodowy rodzinny - …są też rodziny, które nie chcą współpracy. Wkłada się dużo pracy, energii, a efekty są albo żadne, albo minimalne. Dopiero po czasie coś rusza – i wtedy widzę sens swojej pracy”.

Warunki pracy kuratora nadal wymagają zmian 

W wielu sądach kuratorzy nie mają stworzonych należytych warunków. Pokoje w których przebywają są zwykle przeludnione, nie mają sprzętu komputerowego, należytej obsady pracownikami sekretariatu. Etatów dla kuratorów zawodowych jest wciąż zbyt mało i z tego powodu realizują zbyt wiele działań, nie są w stanie poświęcić więcej czasu poszczególnym podopiecznym. Wydaje się, że potrzeby tej grupy zawodowej są w Ministerstwie Sprawiedliwości ignorowane, a przez to potrzeby ich podopiecznych. Co ciekawe, obecnie w Ministerstwie żaden z pracowników nie pracował jako kurator.
To zapomniana grupa zawodowa. Często spychana za margines pracowników sądu. Ciągle nidoceniani, pomimo wszechstronnego wykształcenia, często bogatszego niż sędziowie, asesorzy, asystenci. Ich zarobki wciąż są jeszcze niższe od przeciętnych zarobków spawacza w stoczni, czy też pracowników budownictwa. W pracy notorycznie zagrożeni, bo przecież przebywają w środowisku podopiecznych, nie zaś na sali sądowej czy innym pomieszczeniu znajdującym się na obszarze sądu. Czy nowy Minister poradzi sobie z problemami w obszarze kurateli? Czy zawód ten zostanie doceniony? Czy doceni się ludzi, którzy w nim pracują?
Zapraszam na stronę internetową Krajowego Stowarzyszenia Zawodowych Kuratorów Sądowych: http://kuratorzy.pl/