Współczesne role pracownika socjalnego

Współczesne role pracownika socjalnego

Krzywdzący obraz pracownika socjalnego w oczach społeczeństwa

Osoby wykonujące zawód pracownika socjalnego, są często postrzegane w bardzo stereotypowy sposób. Potwierdzają to badania prowadzone w 2010 roku przez dr Magdalenę Dudkiewicz zawarte w raporcie pt. „Jak nas widzą tak nas piszą- wizerunek publiczny pracowników socjalnych”. Badania miały na celu poznać zdanie pracowników socjalnych dotyczące wizerunku ich zawodu w opinii społeczeństwa. Zdecydowana większość pracowników socjalnych uważa, że ich negatywny obraz bierze się z opinii beneficjentów pomocy społecznej lub z przekazu medialnego. Z kolei jeśli mówić o wizerunku, aż 77% ankietowanych postrzega pracownika socjalnego jako osobę pomagającą darmozjadom. Inne odpowiedzi udzielane w tym badaniu dotyczyły tego, że pracownik socjalny marnotrawi publiczne pieniądze lub odbiera dzieci. Najrzadziej udzielaną odpowiedzią było to, że pracownik socjalny pomaga potrzebującym (Dudkiewicz 2012: 125-127).

Najczęściej powielany stereotyp dotyczy tego, że pracownik socjalny swoją pracę wykonuje tylko i wyłącznie z za biurka. Jest to bardzo krzywdzący obraz dla prawdziwych działań podejmowanych przez pracowników socjalnych, który jest kreowany w różnych materiałach telewizyjnych, internetowych czy też prasowych. Negatywny stosunek do pracowników socjalnych przekłada się w dużej mierze na to jak ten zawód jest postrzegany przez ogół społeczeństwa. Bardzo często można spotkać się również z opinią, że pracownik socjalny jest osobą, która swoją pracę traktuje schematycznie i urzędniczo, a głównym ich zadaniem jest wydawanie świadczeń (Szyszka 2012: 10).

Zmiany związane z mającą miejsce w 1989 roku transformacją ustrojową oraz obecnie szybko postępujący proces globalizacyjny powodują, że osób zagubionych w społeczeństwie przybywa. Zagubieni, niepewni i niewierzący w to, że potrafią sobie sami poradzić trafiają w pierwszej kolejności do pracownika socjalnego. Mając w głowie negatywny obraz pracownika socjalnego pojawia się w nich uprzedzenie i pewnego rodzaju stygmatyzacja, utożsamiająca pracownika socjalnego z wydawaniem tylko świadczeń pieniężnych. Taka sytuacja prowadzi do obniżonej motywacji, a w ostateczności braku chęci podjęcia współpracy. Powodując w konsekwencji działanie na swoja własną szkodę. Można więc, nieco ryzykownie, stwierdzić, że negatywny obraz pracownika socjalnego wpływa także na rozwój negatywnego zjawiska społecznego jakim jest wykluczenie społeczne.

Istotne jest aby, podejmować walkę z tym negatywnym wizerunkiem. Zarówno pracownicy socjalni jak i osoby pośrednio związane z tym zawodem powinny podejmować działania mające na celu uświadomienie społeczeństwa o tym, jak ważną rolę spełnia w życiu ludzi pracownik socjalny. Zwrócić należy uwagę na to, że jest to osoba pierwszego kontaktu z klientem, który wymaga natychmiastowej pomocy. Osoba ta może zarówno stracić pracę, jak i poważnie zachorować, czy po prostu nie radzić sobie ze współczesnym tempem życia. Należałoby obalić stereotypy i negatywne uprzedzenia względem zawodu i jak osób go wykonujących ze względu na tak ważną rolę jaką pełnią w odzyskiwaniu stabilności życiowej swoich podopiecznych.

Wiele zadań, jeden cel- pomoc potrzebującym

Warto jednak zastanowić się jak jest naprawdę. Pracownik socjalny zgodnie z Ustawą
z dnia 12 marca 2004 roku o pomocy społecznej jest osobą wykonującą działalność zawodową, której celem jest pomoc osobom i rodzinom we wzmacnianiu lub odzyskiwaniu zdolności do prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie oraz stwarzanie odpowiednich warunków zmierzających do osiągnięcia tego celu (Ustawa z dnia 12 marca 2004 roku, Dz.U. z 2015r. poz.163). Zawód ten jest trudny, a kompetencje oraz umiejętności samego pracownika socjalnego muszą obejmować różne obszary wiedzy jak np. pedagogikę, socjologię czy też psychologię. Jest to zawód interdyscyplinarny, a działania podejmowane przez osoby wykonujące tą profesję ukierunkowane są na traktowanie beneficjenta jako podmiotu, a nie przedmiotu.

Zawód wykonywany przez pracowników socjalnych jest profesją, która łączy w sobie działanie za pomocą różnych metod i technik oddziaływań na podopiecznego. Dobrym przykładem jest działalnie zgodne z podejściem empowerment, w który idealnie wpasowane jest podejmowanie inicjatyw za pomocą nowoczesnych metod pracy socjalnej, takich jak streetworking, networking, partyworking, czy też poradnictwo dla różnych grup społecznych.

Różne drogi dotarcia do podopiecznych

Empowerment jest koncentrowaniem się i bazowaniem na mocnych stronach klienta. Początki podejmowania działań w tym nurcie w Polsce sięgają lat 70 XX wieku. Obecnie działanie to przeżywa renesans w skali jego stosowania. Literatura przedmiotu definiuje empowerment jako proces zmierzający do upodmiotowienia beneficjenta, grupy lub całej społeczności lokalnej
i zwiększenia poczucia kontroli i panowania nad własnym życiem. Dzięki temu osoby mogą stać się jednostkami prawidłowo i aktywnie funkcjonującymi w społeczeństwie, które dzięki swojemu rozwojowi przyczyniają się do rozwoju całego społeczeństwa (Grewiński 2013: 4).

Do podstawowych założeń empowermentu zaliczyć można następujące elementy:

  • Wiarę w to, że osoba lub grupa, z którą działamy potrafi zdefiniować co jest dobre a co złe dla jej prawidłowego funkcjonowania.
  • Przekonanie o tym, że klient ma zdolności, które pozwalają mu na rozwiązywanie trudnych dla niego sytuacji, może jednak nie mieć świadomości ich istnienia.
  • Rodzina jest istotna przy podejmowaniu decyzji przez poszczególnych jej członków.
  • Ważna jest wzajemna współpraca oraz poszanowanie przez pracownika socjalnego poczucia niezależności przez rodzinę i wszystkich jej członków (Szczepkowski 2010: 19-20).

Podejmowane przez pracowników socjalnych, w tym podejściu, działania mają charakter indywidualny lub strukturalny. Do indywidualnego aspektu zaliczyć można zwiększanie poczucia własnej wartości wśród beneficjentów, motywowanie ich do zmiany swojej sytuacji
a także podejmowanie działań zmierzających do odzyskania przez nich kontroli nad własnym życiem. Z kolei strukturalny charakter wskazuje na wszystkie te czynniki społeczne, które wpływają na obniżenie się poczucia kontroli nad własnym życiem przez osoby lub grupy wymagające wsparcia i pomocy. Pracownik socjalny zajmuje się tu realizacją projektów socjalnych zmierzających do zredukowania zjawiska wykluczenia społecznego różnych grup. Proces działania składa się z 3 zasadniczych etapów:

  • I- odkryciu talentów, mocnych stron podopiecznego i ujawnienie ich na zewnątrz. Każde działanie jest możliwością inwestycji w siebie.
  • II- zwiększeniu kompetencji beneficjenta poprzez poszerzenie horyzontów, wskazaniu dróg rozwoju
  • III- rozwoju samoświadomości jednostki- udzielenie informacji zwrotnej na temat mocnych
    i słabych stron, zwiększenie umiejętności korzystania z własnych zasobów (Krasiejko 2012: 50-55).

Głównym zadaniem pracownika socjalnego jest wspieranie klienta w dążeniu do samoorganizacji jego życia. Istotne jest również dostarczanie mu odpowiedniej wiedzy, która wpływa na dokonywane przez niego wybory. Dobrym przykładem działania za pomocą empowermentu jest również tworzenie Centrów Integracji Społecznej gdzie podczas prowadzonych zajęć można wpływać na rozwój beneficjentów.

Kolejnym dobrym przykładem, który skoncentrowany jest na mocnych stronach klienta oraz bardzo dobrze wpisuje się w nurt empowermentu jest stosowanie metody streetworkingu. Streetworking jest działaniem, którego celem jest pomaganie ludziom przy rozwiązywaniu problemów w środowisku, w którym na co dzień oni funkcjonują (Biernat 2009: 19). Podejście za pomocą tej metody jest ukierunkowane na indywidualne zasoby i potrzeby jednostki z którą podejmowana jest praca (Walendzik 2005: 35). Umożliwia pomaganie ludziom, którzy dotychczas byli izolowani i odtrącani. Podstawową ideą streetworkingu jest pomoc osobom
w odnajdywaniu szacunku do samego siebie, rozwijaniu własnych możliwości i umiejętności oraz zachęcanie ich do aktywnego uczestniczenia w życiu społecznym niezależnie od poziomu bierności, którym wykazuje się reszta część społeczeństwa (Międzynarodowa Sieć Streetworkerów Społecznych: 13-14). Korzenie streetworkingu wyrastają z działań, które mają na celu minimalizację szkód i zagrożeń wynikających z istnienia problemów społecznych (Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich 2012: 44).  Początki samej metody z kolei dotyczą lat 20 XX wieku w Stanach Zjednoczonych. Pierwsze polskie wzmianki z działań podejmowanych za pomocą streetworkingu dotyczą postaci Janusza Korczaka i Kazimierza Lisieckiego. Zadaniem streetworkera jest dostarczenie rzetelnej informacji o możliwościach uzyskania pomocy, udzielanie psychicznego wsparcia i kierowanie do placówek i instytucji pomocowych. Istotne jest również wspólne ustalanie celów i prowadzenie motywacyjnych rozmów (Hobot 2005: 97-99). Praca streetworkerów poza zaangażowaniem wymaga także umiejętności nawiązywania relacji
z drugą osobą oraz zrozumienia jej problemów. Jest łącznikiem pomiędzy jednostką
a środowiskiem lokalnym (Chańko 2012: 164-165). Streetworkerzy dzięki swojej działalności są obecni w różnych obszarach życia społecznego oraz docierają z pomocą do różnych grup społecznych. Dają przykład prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie oraz są wsparciem przy przezwyciężaniu trudności życiowych (Bernasiewicz 2012: 377-380). Przy poruszaniu zagadnień związanych ze streetworkingiem należy wspomnieć również o jego odmianach- partyworkingu i networkingu.

Partyworking jest działaniem, które jest podejmowane przez pracowników socjalnych
w miejscach, gdzie odbywają się imprezy masowe, klubach, dyskotekach. Istotne jest wypracowanie wśród osób, z którymi się pracuje poczucia systematyczności spotkań. Partyworker szerzy działania profilaktyczne, dba o bezpieczeństwo innych podczas imprezy. Działania podejmowane są głównie wobec osób młodych. Partyworking jest bardzo ważnym
i efektywnym narzędziem pracy socjalnej, który dzięki swojej specyfice pracy pozwala na docieranie do jednostek lub grup bezpośrednio w miejscu ich przebywania, stanowi możliwość dotarcia do jak największej grupy osób podejmujących zachowania ryzykowne. Partyworkerowi przyświecają następujące cele:

  • Dostarczenie informacji na temat chorób zakaźnych i zdrowia seksualnego
  • Informowanie o testach umożliwiających wykrywanie we krwi substancji psychoaktywnych.
  • wsparcie w doraźnych sytuacjach kryzysowych.
  • wsparcie socjalne ( Stowarzyszenie Program Stacja 2016-  dostęp internetowy).

Na uwagę zasługuje również networking czyli nowoczesna forma pracy socjalnej prowadzonej w Internecie. Działania te mają charakter profilaktyczny, a główne metody jej działania przybierają charakter informacyjny, edukacyjny, pomocowy. Praca networkerów polega głównie na przeciwdziałaniu zjawiskom takim jak: cyberprzemoc, wykorzystywanie seksualne dzieci i młodzieży, krzywdzenie dzieci oraz na rozmowie i interwencji w przypadku spotkania
w sieci osoby będącej ofiarą działań przestępczych lub wyżej wymienionych (Stowarzyszenie Program Stacja 2016- dostęp internetowy).

Poradnictwo jako wsparcie i motywacja do zmiany

Poradnictwo możemy zaliczyć do jednego z głównych zadań pracownika socjalnego w toku jego pracy. To bardzo ważna i potrzebna działalność, dzięki której pomoc może dotrzeć do każdej jednostki, czy grupy społecznej. Realizowane jest w pracy z samotnymi matkami, osobami niepełnosprawnymi, bezrobotnymi, czy osobami z zaburzeniami psychicznymi.
To konkretna informacja, zależna od sytuacji z jaką pracownik socjalny się spotyka. Przedstawia ona w sobie możliwości rozwiązania danego problemu, informacji o podstawie prawnej i innych możliwościach pomocy wśród innych instytucji. Ponad to może swoim zakresem obejmować czynności mniej złożone jak pisanie oficjalnych pism urzędowych. Trzeba jednak zwrócić uwagę, że poradnictwo będzie różne dla różnych problemów. Podstawa prawną, która określa realizację poradnictwa specjalistycznego jest ustawa z dnia 12 marca 2004 roku, o pomocy społecznej. Zgodnie z art. 46:

  1. Poradnictwo specjalistyczne, w szczególności prawne, psychologiczne i rodzinne, jest świadczone osobom i rodzinom, które mają trudności lub wykazują potrzebę wsparcia
    w rozwiązywaniu swoich problemów życiowych, bez względu na posiadany dochód.
  2. Poradnictwo prawne realizuje się przez udzielanie informacji o obowiązujących przepisach
    z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego, zabezpieczenia społecznego, ochrony praw lokatorów.
  3. Poradnictwo psychologiczne realizuje się przez procesy diagnozowania, profilaktyki i terapii.
  4. Poradnictwo rodzinne obejmuje szeroko rozumiane problemy funkcjonowania rodziny w tym problemy wychowawcze w rodzinach naturalnych i zastępczych oraz problemy opieki nad osobą niepełnosprawną, a także terapię rodzinną (Ustawa z dnia 12 marca 2004 roku, Dz.U. z 2015r. poz.163).

            Poradnictwo opiera się nie tylko, na tym co jest tu i teraz, ale również na przeszłości
i sytuacjach, które mogły wywołać obecną niekorzystną dla podopiecznego sytuację. Pracownik socjalny w swoich działaniach koncentruje się tu na zmianie postaw, sposobu myślenia, podejścia do życia czy sposobu podejmowania decyzji jednostki. Dzięki temu szanse na pokonanie trudności przez beneficjanta są wyższe i ma on wówczas szanse je przezwyciężyć. Istotą poradnictwa jest tu stworzenie optymalnych warunków do uzyskania przed człowieka potrzebującego możliwie samodzielnego rozwiązania danego problemu, podjęcia własnych decyzji i wówczas ich realizacji, oraz unikania sytuacji przez które, jakość życia jednostki może się pogorszyć.

Istnieje również kilka zasad, dzięki którym poradnictwo socjalne może być wykonywane na jak najwyższym poziomie. Możemy do nich zaliczyć:

  • bezpłatność – klient otrzymuje pomoc niezalenie od swojej sytuacji materialnej, dochód itp.;
  • poufność – wszelkie rozmowy czy ustalenia przeprowadzane są w pełnej poufności, również dokumenty przechowywane są w sposób uniemożliwiając dostanie się do niech osobom trzecim;
  • profesjonalizm – tylko osoby wyspecjalizowane i kompetentne udzielają rzetelnych
    i prawdziwych informacji czy pomocy;
  • etyka – postawa poradnictwa jest pełne poszanowanie dla klienta, jego godności, niezależnie od tego czy wartości są zgodne z przekonaniami profesjonalisty;
  • dostępność – każdemu podopiecznemu, który zgłasza się z problemem, pomoc jest dostarczana jak najszybciej, zaś w przypadku nagłych spraw – w trybie interwencyjnym (Jasnoch 2016- dostęp internetowy).

Zakończenie i wnioski

Należy zwrócić jeszcze uwagę na predyspozycje jakie musi posiadać osoba wykonująca ten zawód. Kluczowe cechy jakie posiada pracownik socjalny w naszej opinii to otwartość na drugiego człowieka, pozytywne nastawienie i przede wszystkim empatia. Właśnie te cechy pozwalają na traktowanie drugiego człowieka na równi z sobą, na bycie partnerem a nie ekspertem. Jak możemy zauważyć działania podejmowane przez pracowników socjalnych obecne są w różnych obszarach funkcjonowania osób wymagających wsparcia i pomocy.

Osoby, które decydują się związać swoje życie zawodowe z tą profesją muszą mieć świadomość dużej odpowiedzialności, która spoczywa na ich barkach. Negatywne postrzeganie społeczne często jest jednym z czynników prowadzących do szybszego wystąpienia syndromu wypalenia zawodowego. Istotne jest więc podejmowanie zarówno przez instytucje pomocy społecznej jak i samych pracowników socjalnych działań uświadamiających społeczeństwo. Ważne, aby umożliwiać jednostką i grupą zapoznawanie się z prawdziwą działalnością pracowników socjalnych, przeciwdziałając w ten sposób upowszechnianiu się stereotypowego ich postrzegania.

Głównym celem naszego artykułu było zwrócenie uwagi na to, że pracownik socjalny jest profesją niedocenianą, często wręcz dyskryminowaną. Tymczasem działania, które podejmuje na rzecz innych zasługują na szacunek, wsparcie i zrozumienie. Przy ocenie działań pracownika socjalnego należy mieć na uwadze, że jego działania są nie tylko pomocowe, ale również mają na celu naprowadzenie podopiecznego na odpowiedni kierunek postępowania. Pracownik socjalny pokazuje różne wyjścia niekorzystnych sytuacji, nie oceniając swojego podopiecznego. Widać zatem, że należałoby dołożyć wszelkich starań, aby zawód tak ważny i potrzebny współcześnie, nie był uznawany za nudny czy niepotrzebny.

Trzeba więc dokładać wszelkich starań, aby ten krzywdzący obraz zmieniać, a budować rzetelny, pełny empatii, wsparcia i zrozumienia wizerunek pracowników socjalnych, którzy dzięki interdyscyplinarnemu charakterowi swojej pracy zmieniają rzeczywistość na lepsze.

Bibliografia

  1. Bernasiewicz M.(2012), Streetworking (praca uliczna) wśród dzieci ulicy jako forma zapobiegania przestępczości nieletnich, w: Urban B., Konopczyński M. (red.), Profilaktyka i probacja w środowisku lokalnym, Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 377-380
  2. Biernat T. (2009), Doświadczenia streetworkingu za granicą. Analiza czterech programów, „Wychowanie na co DZIEŃ” nr 3, s. 19
  3. Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich (2012), Podręcznik Streetworkera bezdomności, Gdańsk, s. 44
  4. Chańko A. (2012), Stygmat jednostki społecznie wykluczonej. Praca uliczna jako forma odziaływania resocjalizacyjnego w procesie „poprawiania niepoprawnych”, w: Bartkowicz Z., Węgliński A. (red.), Pedagogika resocjalizacyjna wobec współczesnych zagrożeń, Lublin, Wydawnictwo UMSC s.164-165
  5. Dudkiewicz M. (2012), Jak nas widzą tak nas piszą, w: Rymsza M. (red.), Pracownicy socjalni i praca socjalna w Polsce. Między służbą społeczną a urzędem., Warszawa, Instytut Spraw Publicznych, s. 125-127
  6. Grewiński M. (2013), Od redakcji, „Empowerment Kwartalnik” nr 1/2013, s. 4, http://standardypomocy.com/uploads/dokumenty_pdf/em_2013-1.pdf  (03.03.2016r.)
  7. Hobot Ł. (2005), Praca socjalna w środowisku ulicznym z osobami bezdomnymi oraz młodzieżą zagrożoną wykluczeniem i niedostosowaniem społecznym na przykładzie projektu „Streetwork- skuteczny kontakt z klientem” w: Michel M. (red.), Streetworking. Aspekty teoretyczne i praktyczne, Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 97-99
  8. Jasnoch M. Specjalistyczne poradnictwo rodzinne w Polsce,  http://www.wrzos.org.pl/projekt1.18/download/Ekspertyza%20ZE%20RzD.pdf (11.03.2016r.)
  9. Krasiejko I. (2012), Metodyka działania asystenta rodziny. Podejście skoncentrowane na rozwiązaniach w pracy socjalnej, Katowice, Wydawnictwo Naukowe Śląsk str. 50-55
  10. Międzynarodowa Sieć Streetworkerów Społecznych, Międzynarodowy przewodnik metodologiczny po streeetwokingu na świecie, s. 13-14.
  11. Stowarzyszenie Program Stacja, Networking, http://programstacja.org.pl/wp/co-robimy/metody/networking/ (03.03.2016r.)
  12. Stowarzyszenie Program Stacja, Partyworking, http://programstacja.org.pl/wp/co-robimy/metody/partyworking/ (03.03.2016r.)
  13. Szczepkowski J. (2010), Praca Socjalna- podejście skoncentrowane na rozwiązaniach, Toruń, Wydawnictwo Edukacyjne AKAPIT s. 19-20
  14. Szyszka M. (2012), Kształtowanie wizerunku instytucji pomocy społecznej w mediach, Warszawa, Instytut Rozwoju Służb Społecznych, s.10
  15. Ustawa z dnia 12 marca 2004 roku o pomocy społecznej, art. 6 pkt.12, art. 46, ( Dz. U. z 2015r, poz.163)
  16. Walendzik A. (2005), Streetwork jako metoda pracy socjalnej, w: Bielecka E. (red.) Streetworking- teoria i praktyka, Warszawa, Wydawnictwo Pedagogium, s.35

 

Ilustracja: Pascal Rey