Uwarunkowania zachowań przestępczych.

Autor: Błażej Karwat

 

W literaturze przedmiotu najogólniej wyróżnia się biologiczne, psychologiczne oraz socjologiczne stanowiska, na podstawie których dąży się do wyjaśnienia jaka jest geneza zachowań przestępczych, a więc z czego wynikają, co ma wpływ na ich powstawanie lub też jakie czynniki sprzyjają ich występowaniu.Cesare Lombroso, uznawany za ojca współczesnej kryminologii, uważał, że wśród recydywistów znajdują się osoby, które można uznać „przestępcami z urodzenia”. Uznał, że osoby te posiadają atawistyczne cechy przedhistorycznego człowieka tj. cofnięte czoło, deformacje czaszki, silnie rozwiniętą szczękę i kości policzkowe, bardzo małe lub odstające uszy, niezbyt długie ramiona i anomalie uzębienia (Ciosek, 2001). Gwałciciele wyróżniają się krótkimi rękoma, wąskim czołem, często włosami blond, anomaliami nosa i organów płciowych (Sitarczyk, 2004). Obok wymienionych cech fizycznych występowały także psychiczne, a wśród nich: otępienie uczuciowe i moralne, niski poziom inteligencji, impulsywność, mściwość, okrucieństwo, próżność i lenistwo. Choć do koncepcji Lombroso nawiązywało wielu badaczy, współcześnie w kryminologii jest już historią. Natomiast w literaturze pojawiają się dowody naukowe świadczące o roli czynników hormonalnych i zaburzonego neuroprzekaźnictwa. Dowiedziono, że u sprawców przemocy bez podłoża seksualnego wykryto więcej hormonów męskich niż u gwałcicieli nie używających wobec swoich ofiar przemocy. Mózgi przestępców często zawierają wyższe stężenie androgenów, które przy współdziałaniu innych czynników, na przykład sytuacyjnych, sprzyjają popełnieniu przestępstwa (Gromska, 2002). Niskie stężenie monoaminooksydazy (MAO) wskazujące na niedobór serotoniny może łączyć się z obniżeniem zdolności albo motywacji do samokontroli, powodować drażliwość i impulsywność. Serotonina ma związek z kontrolą wydzielania insuliny, a u osób agresywnych i aspołecznych występuje wysokie stężenie insuliny i niedobór glukozy we krwi (Gromska, 2002). Wiele badań zdaje się potwierdzać związek pomiędzy uszkodzeniem OUN, a wybranymi typami przestępstw, zwłaszcza zaś agresywnymi (Gierowski, 2005). Związek spożycia alkoholu z dokonaniem przestępstwa agresywnego nie ulega jakiejkolwiek wątpliwości (Pospiszyl, 2005; Patla, Telesiński, 2005; Gierowski, 2005; Heitzman, 2002; Aronson, Akert, 1997).
A. Czerwiński i K. Gajda (2001, s. 42) przytaczają wyniki badań, które świadczą o tym, że większość zabójców miała przeciętny lub ponadprzeciętny poziom inteligencji; 33% miało bardzo wysoki iloraz inteligencji. Podobnie K. Sławik (1996) i B. Sygit (1995) przeprowadzili analizę akt spraw zabójców seryjnych i zauważają, że w większości mają oni poziom inteligencji wyższy od przeciętnej (Majchrzyk, 2004, s. 164). Zdaniem badaczy obniżony poziom inteligencji jest zmienną, która predysponuje do zachowań przestępczych, jednakże w powiązaniu z czynnikami środowiskowymi (Sitarczyk, 2004). Niekorzystny wpływ otoczenia społecznego, niekorzystne warunki socjalizacji, traumatyczne doświadczenia mogą determinować do podjęcia tychże zachowań. Wskazuje się, że osoby upośledzone umysłowo mają zwiększoną sugestywność i uległość, obniżony krytycyzm, mniejszą kontrolę nad impulsami, popędami, afektami. To wszystko powoduje, że są bardziej podatne na negatywne oddziaływanie otoczenia (Sitarczyk, 2004, s. 44). Osoby upośledzone częściej popełniają przestępstwa seksualne. J. Leszczyński (1973; za: Sitarczyk, 2004) na podstawie własnych badań podaje, że 26,5 % zbadanych gwałcicieli było upośledzonych w stopniu lekkim. J. K. Gierowski (1988; za: Majchrzyk, 2004) na podstawie zbadania grupy 18 zabójców seksualnych stwierdził, że ujawniali oni wyższą sprawność i strukturę procesów poznawczych w porównaniu ze sprawcami zabójstw z innych motywów; częściej stwierdzał przeciętny poziom inteligencji. J. Godlewski (1988, op. cit., s. 163) przeciwnie, stwierdził u badanych zabójców seksualnych niski poziom inteligencji. H. Kołakowska-Przełomiec (1990; za: ibidem) zbadała nieletnich zabójców i wyciągnęła podobne wnioski – ich poziom inteligencji był obniżony.
Reprezentantami stanowiska psychologicznego są między innymi: Ch. Andersen, D. Abrahamsen, F. Alexander, H. Hartman i wielu innych. Stanowisko to tłumaczy przestępczość występowaniem określonych cech osobowości, które często są zmiennymi ułatwiającymi zdiagnozowanie zaburzeń osobowości, głównie antysocjalnych. Zmienne psychologiczne sprzyjają wyborowi dysfunkcyjnej formy zachowania, a utrudniają opcje adaptacyjne i aprobowane społecznie. Oprócz tego pod uwagę brane są czynniki, tj. ograniczona sprawność umysłowa, zaburzenia psychotyczne, nerwice. W nurcie tego spojrzenia w kryminologii znaczące okazały się: teoria racjonalnego wyboru, teoria poszukiwania wrażeń i teoria kryminologiczna o orientacji psychoanalitycznej.
Pierwsza z nich (Becker, 1986; Brier, Fienberg; 1980; Cook, 1980, za: Ciosek, 2001) nawiązująca do pojęć z ekonomii pozwala stwierdzić, że człowiek dokonuje analizy zysków i strat w związku z wyborem określonego zachowania. Wybiera najbardziej korzystne; przestępstwo jest więc kwestią racjonalnego wyboru.
Druga z teorii wywiedziona przez H.C. Quay’a (1965) odwołując się do uwarunkowań biologicznych pozwala stwierdzić, że zachowania przestępcze są warunkowane zapotrzebowaniem niektórych ludzi na stymulację. Zachowania antyspołeczne podnoszą niskie pobudzenie korowe. Według autora tej teorii dziecko z hyperreaktywnym układem nerwowym już od najmłodszych lat, a więc w środowisku rodzinnym, poszukuje sposobów redukcji wzmożonej potrzeby stymulacji. Jeśli dodatkowo dziecko to natrafi na niekorzystne warunki wychowawcze, takie, jak: zakazy i nakazy rodziców, ostrą dyscyplinę mającą na celu hamowanie dążeń dziecka; to w okresie adolescencji, a potem wczesnej dorosłości, będzie wrogo, złośliwie nastawione do swojego otoczenia. W konsekwencji osoby te przejawiają skłonności do popełniania przestępstw.
W myśl trzeciej teorii, która nawiązuje do najbardziej ogólnych założeń Z. Freuda, wedle których dziecko, w najwcześniejszym rozwojowo okresie, przejawia wrodzoną wrogość i egocentryzm. Okres ten wiąże się z potrzebą uzyskiwania gratyfikacji pierwotnych popędów, koniecznością zaspokajania potrzeb. Negatywne doświadczenia w tym czasie hamują dalszy rozwój i sprawiają, że dziecko pozostaje antysocjalne, wrogie i egocentryczne. Jako pierwszy zastosowanie psychoanalizy zaproponował A. Aichorn, potem F. Alexander i D. Dixon odwołujący się do poczucia winy. D. Dixon (1986, za: Ciosek, 2001, s. 74). uznał, że „(…) przesadnie łagodny lub nadmiernie szorstki ojciec jest często kardynalną przyczyna ‘uszkodzenia ego’, z którym wiąże się nieświadome pragnienie ukarania siebie (…) Przestępstwo u takich osób jest objawem konfliktu wewnątrzpsychicznego, a kara jedynie wzmaga skłonności przestępcze”. Poczucie winy jest pobudką działań przestępczych, a kara stanowi środek, który je usuwa. Zdaniem psychoanalityków wśród przestępców znajduje się również inna grupa osób: narcystycznych, pozbawionych wyrzutów sumienia, z minimalnym poziomem poczucia winy. Są to osoby, które w dzieciństwie były skazane na osamotnienie, zbytnią samodzielność, izolację – zwykle już w bardzo wczesnym okresie.
Współcześnie badacze psychologicznych koncepcji przestępczości odwołują się również do teorii kontroli W. C. Recklessa i koncepcji umiejscowienia kontroli J. B. Rottera. Reckless uważał, że człowiek jest notorycznie wystawiany na możliwość „zarażenia się przestępczością” poprzez oddziaływanie „popychaczy”, czyli motywów, opinii, poglądów, postaw, lęków, niepokojów, silnego przeciwstawiania się autorytetom, agresywności, potrzebie natychmiastowej gratyfikacji i „pociągaczy”, a więc wzorców zachowań, norm, które wyznaczają legalne drogi osiągnięcia celu i sukcesu, wzorce zaspokajania aspiracji oraz różnych dążeń. O tym czy człowiek podejmie się przestępczej aktywności decyduje system kontroli, która może być zewnętrzna lub wewnętrzna. Zewnętrzna kontrola wyraża się w obowiązujących normach prawnych i obyczajowych oraz związanych z nimi sankcjami. Kontrola wewnętrzna, a więc samokontrola kształtuje się w procesie socjalizacji. Centralne miejsce w tej teorii zajmuje zatem obraz samego siebie. Reckless uważa, że pozytywny obraz własnej osoby może świadczyć o prawidłowo ukształtowanym ego, zaś negatywny o słabym ego, jako rezultatem wadliwej socjalizacji (Sitarczyk, 2004, s. 36). Posiadanie samokontroli umożliwia przeciwstawienie się wszystkim tym oddziaływaniom środowiskowym, które zachęcają do popełnienia przestępstwa. Rysunek poniżej przedstawia wskaźniki wyodrębnione przez Recklessa, za pomocą których, można stwierdzić prawidłowo ukształtowaną kontrolę. To samokontrola sprawcy jest przedmiotem badania przez biegłych psychologów i psychiatrów przy okazji orzekania o jego poczytalności w chwili popełnienia czynu. Według W. C. Recklessa (Gierowski, 2005, s. 722) na samokontrolę składają się: odporność na frustrację, adekwatny obraz siebie, identyfikacja z normami prawnymi i moralnymi, nastawienie na realizację żądań przy jasno sformułowanych celach życiowych oraz realistyczny poziom aspiracji – w stosunku do swoich możliwości
J. B. Rotter, autor Testu Zdań Niedokończonych, tworząc koncepcję o lokalizacji poczucia kontroli przyjął, że kontrola jest mechanizmem wyuczonym związanym z warunkowaniem instrumentalnym (Gierowski, 2005, por. Oleś, 2003). Uznał on, że człowiek aktywnie konstruuje rzeczywistość i w każdej sytuacji dysponuje szerokim spektrum zachowań, a więc wyborów. Człowiek uczy się od innych ludzi, jest w stanie przewidywać skutki swoich zachowań na podstawie obserwacji reakcji innych ludzi. Wybierając określony typ zachowania, na podstawie wcześniejszych doświadczeń może przewidywać wystąpienie wzmocnienia pozytywnego lub negatywnego, a więc ma możliwość zakończenie sytuacji społecznej poprzez uzyskanie pożądanego rezultatu. Na bazie takich doświadczeń człowiek nabiera przekonania, że efekty własnych działań zależą od niego samego i od jego zachowania – poczucie wewnętrznej kontroli lub od czynników zewnętrznych – poczucie zewnętrznej kontroli (Oleś, 2003).
Ostatnim, trzecim stanowiskiem są teorie tworzone na gruncie socjologii. Niektóre z nich – tworzone przez zwolenników socjologizmu – przeceniały wpływ czynników środowiskowych na zachowania przestępcze człowieka. Koncepcje eklektyzmu socjologiczno-antropologicznego uwzględniały oprócz czynników zewnętrznych, także biologiczne i psychologiczne. M. Ciosek (2001) za najbardziej wpływowe uznał: koncepcje dewiacji F. Znanieckiego, teorię dyferencjalnej asocjacji E.H. Sutherlanda, teorię kontroli społecznej T. Hirschi’ego, koncepcje anomii E. Durkheima oraz R. Mertona. F. Znaniecki, jeden z najznakomitszych socjologów polskich, sformułował koncepcję, w której zasadniczym elementem jest ujmowanie rzeczywistości społecznej ze współczynnikiem humanistycznym. Twierdził on, że rzeczywistość nie może być ujęta w żaden inny sposób niż przypisywanie charakteru i istoty zjawiskom, obiektom i procesom tak, jak tego doświadczają ludzie: „(…) są one już przedmiotami komuś danymi w doświadczeniu, lub czyimiś świadomymi czynnościami” (Szacki, 2004, s. 761; por. Olechnicki, Załęcki, 1997). Rzeczywistość ta zawiera obiektywne wartości społeczne, a więc normy moralne, obyczajowe i prawne, których internalizacja jest warunkiem prawidłowego funkcjonowania człowieka, a dokonuje się poprzez konformizm za pośrednictwem trzech kanałów tj. wychowania, zabawy i pracy (Majchrzyk, 2004). Według Znanieckiego rzadko występuje zgodność pomiędzy osobowością jednostki, a jej przystosowaniem do wypełniania ról społecznych. Wprowadził on pojęcia dewiantów nadnormalnych i podnormalnych. Nadnormalność wiąże się z sytuacjami, w których jednostka czyni więcej i lepiej, niż się od niej wymaga w związku z pełnieniem określonej roli społecznej. Nienormalność, czyli podnormalność polega na tym, że jednostka nie potrafi, nie chce stosować się do wymogów systemu kulturowego i nienależycie pełni role społeczne. Według E. Durkheima przestępczość jest faktem społecznym – podobnie jak religia czy moralność. Przestępczość występuje we wszystkich społeczeństwach i spełnia określone funkcje. Z jednej strony stanowią zaprzeczenie uniformizacji społeczeństwa, z drugiej zaś są warunkiem postępu; może integrować społeczeństwo. W swojej koncepcji Durkheim zauważa, iż anemia, czyli stan zagubienia dotyczy zarówno całych społeczeństw, jak i jednostek. Wiąże się z wystąpieniem kryzysu, który prowadzi do rozpadu obowiązujących norm. W społeczeństwach może być to wojna, kryzys ekonomiczny, a wobec jednostek tzw. krytyczne wydarzenia życiowe, jak na przykład rozwód czy śmierć współmałżonka. W stanie anomii i wiążącym się z nim załamaniem struktury społecznej, zdezorientowaniem ludzi, doszukiwał się przyczyn przestępczości (Majchrzyk, 2004; por. Olechnicki, Załęcki, 1997, Szacki, 2001, Ciosek, 2001). W tym zakresie Durkheim wyróżnił cztery rodzaje samobójstw, a w tym także o tzw. anomiczne, które stanowi przejaw zakłócenia ładu społecznego (Jarosz, 1997). W jego koncepcji owe fakty są zewnętrzne względem jednostki i panują nad jej świadomością. Proponował on badanie faktów poprzez odrzucenie wszelkich pojęć pospolitych; chciał, aby socjolog upodobnił się do fizyków i chemików poprzez uznanie, że bada świat nieznany (Szacki, 2004; por. Olechnicki, Załęcki, 1997). Dewiacja, jest więc nie tyle przejawem nienormalności jednostki, ale wskaźnikiem dezintegracji w obrębie struktury społecznej. Teoretycznym współwyznawcą Durkheima był R.K. Merton, który uważał, że źródłem przestępczości jest wadliwa struktura społeczna. Zdaniem Mertona (1982, za: Jarosz, 1997) anomię należy traktować jako stan silnej rozbieżności pomiędzy normami społecznymi a celami kulturowymi i społecznie ustrukturowanymi możliwościami działania jednostki. Dewiacja w myśl mertonowskiej „teorii środków-celów” to dezintegracja społeczna i odchylenie od przyjętych w danym społeczeństwie norm oraz reguł postępowania. Merton uznał, że dewiacyjne jest każde zachowanie nonkonformistyczne. Stan anomii powstaje więc wskutek niemożliwości osiągnięcia celów za pomocą aprobowanych środków. Autor teorii wyróżnił pięć typów zachowań; dwa niedewiacyjny: konformizm i rytualizacja; trzy dewaicyjne: innowacje, wycofanie i bunt. Wszystkie wymienione jednostka przejawia w celu przystosowania się do życia w społeczeństwie. Innowację uznał za najbardziej przestępczorodną, gdyż polega na akceptacji celów przy jednoczesnym odrzuceniu środków służących do ich realizacji. Wycofanie polega na odrzuceniu zarówno celów, jak i środków – są to więc wszyscy ci, którzy odznaczają się rezygnacją: włóczędzy, alkoholicy i psychotycy (Ciosek, 2001; por. Sitarczyk, 2004). Merton uznał, że do działań przestępczych bardziej skłonni są ci, którzy mają ograniczone możliwości zdobywania celów, a więc ludzie pochodzący z niższych klas i warstw społecznych. Bunt charakteryzuje reformatorów i rewolucjonistów, albowiem przy odrzuceniu celów i środków, przyjmują oni nowy system wartości, który określa nowe cele i środki, które posłużą do ich realizacji. Inny uczony przejął za G. Trade’em pogląd, jakoby przestępstwo jest wyuczone. Uważał on, że społeczeństwo jest niejako podzielone na dwie części (grupy), skoncentrowane wokół innych wartości. Jedni wokół wartości, zasad postępowania zwalczanych przez prawo; drudzy – przeciwnie, bo wokół tych wartości, które prawo stanowią. Z uwagi na to pomiędzy tak zorganizowanymi zbiorowościami, tworzącymi swoiste kultury, występuje konflikt. Zachowanie przestępcze jest skutkiem związku i kontaktów jednostki ze środowiskiem kryminogennym (Ciosek, 2001).
Próby naukowego wyjaśniania zachowań przestępczych, a więc społecznie nieakceptowanych i karanych, podejmowane są od wielu lat. Wydaje się, że wiele z przedstawionych powyżej poglądów znajduje swych zwolenników w środowiskach akademickich, jak również wśród klinicystów wykonujących ekspertyzy sądowe. Praktyka sądownicza wskazuje jednak na ogromne zróżnicowanie czynników mających zasadniczy wpływ na podejmowanie aktywności przestępczej. W tym też względzie do wyjaśniania tychże zachowań najczęściej służą teorie biologiczne i psychologiczne.

Literatura
Aronson, E., Wilson, T.D., Akert, R.M. (1997). Psychologia społeczna. Serce i umysł. Poznań: Zysk i S-ka.
Ciosek, M. (2001). Psychologia sądowa i penitencjarna. Warszawa: PWN.
Czerwiński, A., Gradoń, K. (2001). Seryjni mordercy. Poznań: Wydawnictwo MUZA.
Gierowski, J.K. (2005). Psychologiczne wyznaczniki przestępczości. W: J. Strelau (red.). Psychologia (s. 710-729). Gdańsk: GWP.
Gromska, J. (1992). Ocena sylwetek psychicznych sprawców gwałtów z zabójstwem. W: J.K. Gierowski, Z. Majchrzyk (red.). Psychopatologia zabójstw (s. 123-128). Warszawa: Sekcja Psychiatrii Sądowej Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego.
Heitzman, J. (2002). Stres w etiologii przestępstw agresywnych. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Jarosz, M. (1997). Samobójstwa. Warszawa: PWN.
Majchrzyk, Z. (2004). Nieletni, młodociani, dorośli zabójcy i mordercy. Warszawa: Instytut Psychiatrii i Neurologii.
Olechnicki, K., Załęcki, P. (1997). Słownik socjologiczny. Toruń: Graffiti BC.
Oleś, P.K. (2003). Wprowadzenie do psychologii osobowości. Warszawa: Scholar.
Patla, M., Teleśnick,i S. (2005). Czynniki charakteryzujące kobiety dokonujące zabójstw. Archiwum Medycyny Sądowej i Kryminologii, LV, 206-208.
Sitarczyk, M. (2004). Nieletni sprawcy zabójstw. Sylwetki psychologiczne. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Szacki, J. (2004). Historia myśli socjologicznej. Warszawa: PWN.