Trwały wkład wybranej szkoły w kształtowanie się przez różne psychologie jednej psychologii. Psychologia Gestalt.

Autor: Piotr Prokopowicz

 

Co tak naprawdę dzieje się, gdy, rozmyślając nad jakimś problem, dochodzimy niespodziewanie do jego rozwiązania? Dlaczego jesteśmy w stanie rozpoznać tę samą melodię graną w różnych tonacjach, pomimo iż składają się na nią dźwięki o innej wysokości niż w słyszanym pierwotnie oryginale? Czy bodziec o stałych własnościach fizycznych daje zawsze to samo doświadczenie? W jaki sposób system poznawczy integruje nowe cechy przedmiotu w spójną, pasującą do uprzedniego doświadczenia, całość? Pytania te, stawiane na początku XX wieku przez teoretyków psychologii Gestalt, stały się punktem wyjścia dla wielu nowych problemów, teorii i obszarów badawczych, które nieodwracalnie zmieniły podejście współczesnej nauki do takich zagadnień jak postrzeganie, myślenie, poznanie społeczne czy psychoterapia. I chociaż niektóre z twierdzeń teoretyków postaci nie są już dzisiaj powszechnie akceptowane, postaram się wykazać, iż zdecydowana większość koncepcji przedstawionych przez tę niemiecką szkołę psychologiczną bądź wyewoluowała w bardziej złożone i wyrafinowane aparaty pojęciowe, bądź, jako odrębne problemy, stała się przedmiotem systematycznych badań.Na początku pracy opiszę podstawowe założenia twórców psychologii Gestalt. Następnie poddam głębszej analizie obszary badawcze, dla których inspiracją okazała się być psychologia postaci. Na samym końcu podsumuję wkład teorii Gestalt w kształtowanie się współczesnej psychologii.

Twórcy i główne idee

Za początek refleksji nad całościową istotą poznania i percepcji możemy uznać koncepcję jakości całościowej (Gestaltqualität), autorstwa żyjącego na przełomie XIX i XX w. austriackiego psychologa i filozofa, Christiana Von Ehrenfelsa. Uważał on, iż bardzo wiele ludzkich doświadczeń posiada właściwości, które nie mogą być bezpośrednio wyprowadzone z ich elementów, zwanych według ówczesnego aparatu pojęciowego wrażeniami (senstations). Akordy, melodie, ostrość konturów, kształt figur geometrycznych – wszystkie te fenomeny łączy jedno: nawet jeśli fizyczne bodźce wywołujące ich doświadczenie ulegają zmianie, a relacja między nimi pozostaje stała, postrzegana jakość całościowa praktycznie się nie zmienia (za: Köhler, 1959).
Koncepcje Von Ehrenfelsa zostały rozwinięte przez trzech niemieckich psychologów, których do dzisiaj uznaje się oficjalnie za twórców dojrzałej psychologii postaci. Są nimi: Max Wertheimer, Wolfgang Köhler oraz Kurt Koffka. (Zimbardo, 1999). Wertheimer, Koffka i Köhler prowadzili badania, których efekty były ze sobą zadziwiająco zgodne. Pomimo, iż pracowali oni niezależnie od siebie, stworzyli razem koncepcję, która, przeciwstawiając się asocjacjonizmowi, strukturalizmowi oraz behawioryzmowi, wyznaczyła w pierwszej połowie XX wieku nowe szlaki w myśli psychologicznej.
Główną ideę psychologii postaci można określić następująco: „Istnieją [pewne] całości, których zachowanie nie jest zdeterminowane przez ich poszczególne elementy, ale których procesy częściowe (part-processes) są zdeterminowane przez wrodzoną naturę całości. Zadanie teorii Gestalt polega na określenie natury tych całości” (Wertheimer, 1938). Założenie to, będące podstawą wszystkich nurtów wywodzących się z teorii Gestalt, posiada wiele implikacji, zarówno teoretycznych, jak i metodologicznych. Aby poddać analizie zależność między całością a częścią, w swoich pracach twórcy psychologii Gestalt skupili się na fenomenologicznej analizie doświadczenia całości, włączając w to nie tylko zasady organizacji percepcji bodźców (Wertheimer, 1938b), ale również odbiór większych całości, umieszczając Ja w szerszym polu poznania społecznego (Wertheimer, 1938a). Zajmujący się początkowo jedynie prostymi efektami percepcyjnymi, psychologowie postaci stworzyli z czasem teorię mającą ambicję wyjaśniania zjawisk wychodzących nawet poza psychologię. Założenia teoretyczne Gestalt pozwalały, według jej twórców, na interpretacje zjawisk z tak róznorodnych pól badawczych jak postrzeganie społeczne, motywacja, myślenie, terapia czy rozwiązywanie problemów, ale również fizyka i inne nauki przyrodnicze (Koffka, 1935; Kohler, 1959). Teoria Gestalt miała stać się odpowiedzią na bezduszny strukturalizm, ujmując wszechświat i człowieka w tych samych, całościowych kategoriach.

Gestalt w percepcji i poznaniu

Psychologowie postaci twierdzili, iż spostrzegamy świat przedmiotów w kategoriach kompletnych całości, ponieważ nasz aparat poznawczy, łącznie z korą mózgową jest ukształtowany w taki sposób, aby koordynować nadchodzące bodźce, integrując je w spójne doświadczenie (za: Zimbardo, 1999). Problematyką percepcji szczególnie interesował się Max Wertheimer, którego wczesne prace skoncentrowane były wokół takich zjawisk, jak ruch pozorny czy też problem odróżniania figury od tła. Nie zgadzając się ze strukturalistami, iż doświadczenie jest jedynie sumą częściowych wrażeń, Wertheimer sformułował w jednej z swoich prac (1938b) prawa dotyczące grupowania percepcyjnego. Wychodząc od analizy doświadczeń takich całości, jak drzewo, obraz czy melodia, twórca gestaltyzmu wymienia kilka praw (czynników), takich jak prawo bliskości, podobieństwa, zamknięcia czy wspólnego losu, które pozwalają na przykład dostrzec sensowną figurę tam, gdzie strukturalista widziałby jedynie zbiór nic nie znaczących bodźców. Prawa przytoczone przez Wertheimera są dzisiaj powszechnie akceptowane w psychologii percepcji (Zimbardo, 1999). Niektórzy badacze (por. Luchins, Luchins, 1959) rozszerzyli nawet rozumienie prawa „zamknięcia”, uznawanego początkowo jedynie za jedną z zasad organizacji, podnosząc je do rangi uniwersalnej zasady ludzkiego postrzegania.
Od psychologii postaci można również wywieść zainteresowanie procesami odgórnymi w postrzeganiu oraz stanowisko, które nazywane jest konstrukcjonizmem (Najder, 1992). W myśl tego poglądu, ujmującego reprezentację percepcyjną jako kompromis między oczekiwaniem a rzeczywistością, dopływające do receptorów sygnały są zbyt ubogie, by wyjaśnić proces rozpoznawania w nich określonych obiektów. Okazuje się, iż „rozpoznajemy je, ponieważ się ich spodziewamy, a nie dlatego, że same z siebie posiadają cechy umożliwiające ich rozpoznanie” (Najder, 1992:34). W myśl tego stanowiska, system poznawczy w sytuacji „ubóstwa bodźca” uzupełnia obraz własnymi domysłami, stosując się do opisanych przez Wertheimera praw grupowania percepcyjnego oraz dążąc do zamknięcia figury, którym jest całościowe doświadczenie.
Znaczący i trudny do przecenienia jest również wkład psychologii postaci do problematyki twórczego myślenia oraz rozwiązywanie problemów. Badaczem, który, kwestionując poglądy na uczenie się Thorndike’a, wprowadził do psychologii pojęcie „uczenia się przez wgląd”, był Köhler (za: Zimbardo, 1999). Wgląd, czyli zjawisko nagłego zrozumienia relacji łączących obiekty w określonej sytuacji zadaniowej (Kohler, 1959), pozwalał na wyjaśnienie doświadczeń codziennych, w których podmiot jest w stanie rozwiązać problem na podstawie dostarczonych przez środowisko wskazówek, a z którymi nie mogła poradzić sobie teoria warunkowania sprawczego. Badania przeprowadzone przez Köhlera na szympansach pozwoliły opisać dokładnie to zjawisko, wprowadzając nowe podejście do problematyki myślenia i twórczości.
Teoria Gestalt, oprócz opisywania procesów związanych z percepcją bodźców fizycznych i rozwiązywania problemów przez jednostki, pozwalała również na nowatorskie podejście do kwestii centralnej dla myśli społecznej – stosunku jednostki i społeczeństwa.

Gestalt a konstruowanie świata społecznego

Jako pierwszy koncepcjeę Gestalt wprowadził do psychologii społecznej Kurt Lewin. Jego teoria pola, będąca rozwinięciem założeń Wertheimera odnośnie konstruowania Ja w otoczeniu społecznym, zakładała, iż zachowanie człowieka jest bezpośrednią funkcją jego osobowości i środowiska (B=f{P,E}). Lewin uważał również, iż reakcje jednostki, jako zanurzonej w sytuacji, można przewidzieć jedynie na podstawie tego, jak postrzega ona świat społeczny, a nie na podstawie tego, jakie są jego obiektywne uwarunkowania. Podejście to okazało się na tyle płodne w psychologii społecznej, iż jest ono dziś powszechnie akceptowane, a badacze zajmujący się tą dyscypliną wiedzy kładą szczególnie silny nacisk na zjawisko interpretacji. (Aronson, 1997). Lewin, wykraczając poza percepcję zmysłową, przeniósł zasady Gestalt do postrzegania społecznego, budując przy tym fundamenty dla wielu współczesnych teorii zachowań społecznych.
Fritz Heider, jeden z uczniów Lewina, pozostawał również pod mocnym wpływem tradycji Gestalt. W jego teorii równowagi poznawczej (1958, za: Aronson, 1997) można bez trudu odnaleźć ślady zasad ekonomii poznawczej i tendencji „zamknięcia” figury. W myśl koncepcji Heidera, podmiot dąży do usunięcia niezgodności między poszczególnymi jednostkami poznawczymi, czyli, inaczej mówiąc, zamknięcia figury, jaką jest spójny afektywnie zbiór jednostek (np. para przyjaciół, którzy wzajemnie się lubią). Teoria równowagi poznawczej wpłynęła wyraźnie na teorię dysonansu poznawczego Festingera, która, rozwinięta z kolei przez Aronsona (1999), jest dzisiaj jednym z podstawowych sposobów tłumaczenia poznania społecznego.
Innym dobrym przykładem zastosowania teorii Gestalt w psychologii społecznej jest koncepcja ujmująca sposób, w jaki człowiek korzysta z ukrytych teorii osobowości. Zjawisko to zasadza się na fakcie, iż ludzie przekonani są o współwystępowaniu określonych cech osobowości. Brak pewnej cechy oznacza wtedy automatyczne zamknięcie figury i postrzeganie spójnego obrazu charakteru drugiej osoby. Terminy psychologii Gestalt stosowane są w psychologii społecznej na tak szeroką skalę, że nawet w studium Allporta i Postmana (1947) nad psychologią plotki możemy odnaleźć bez trudu takie określenia, jak „zamknięcie”, „prostota”, „potrzeba podmiotu do uczynienia doświadczenia całościowym, spójnym i znaczącym”, czy też „pogoń za dobrą figurą”. (za: Luchins i Luchins, 1959).
Wydaje się, iż pychologia społeczna to obszar, w którym psychologia postaci odnalazła najwięcej kontynuatorów pragnących zgłębiać i rozwijać dorobek teorii Gestalt. Fakt ten można tłumaczyć w sposób banalny: z jednej strony plastycznością aparatu pojęciowego psychologii postaci, z drugiej, łatwością, z jaką można zastosować go do podstawowych procesów poznania społecznego.

Terapia Gestalt – człowiek jako całość

Psychologia Gestalt w początkach swojej działalności miała jedną ważną zaletę, o której rzadko wspomina się podczas analiz historycznych – była bardzo atrakcyjna z ideologicznego punktu widzenia. Sprzeciwiając się bezdusznym prawom asocjacjonizmu i strukturalizmu, nie tylko pozwalała wyjaśnić zjawiska wglądu i percepcji, ale również dawała obraz człowieka jako istoty twórczej, dążącej do spójności oraz zdolnej do poszerzania swoich perspektyw poznawczych. Sami twórcy gestaltyzmu przyznawali, że właśnie strach przed perspektywą człowieka jako biernego i bezrefleksyjnego odbiorcy wrażeń, skontrastowany z doświadczeniem życia jako dynamicznego i pełnego kolorów, było jednym z ważniejszych czynników, które doprowadziły do powstania psychologii postaci (Köhler, 1959).
Nie trzeba było zatem czekać długo, aby teoria (albo raczej, w tym przypadku, terminologia) Gestalt stała się inspiracją dla praktyki terapeutycznej. Będący pod wpływem teorii humanistycznych oraz założeń psychologii postaci, niemiecki psycholog Frederik Perls skonstruował formę terapii, w trakcie której kluczową rolę odgrywała samoświadomość podmiotu. Perls, który opisywał istotę osobowości zgodnie z metaforą Gestalt, uważał, iż doznania, których w danej chwili jest świadoma jednostka, tworzą zorganizowaną całość – figurę, która została wyłoniona z tła poprzez procesy uwagi. Perls kładł nacisk na fakt, iż każda rozpoczęta sytuacja, stanowiąc niezamkniętą figurę, wymaga domknięcia. Czasami, zwłaszcza pod wpływem negatywnych doświadczeń, człowiek może przerwać świadome doświadczenie, nie przerywając jednak oddziaływania tej sytuacji na swój organizm: stanowiło to dla Perlsa podstawę neurotycznego funkcjonowania jednostki. (Drat-Ruszczak, 2002). Perls, który stosował również często analizę snów, zwykł mawiać, iż człowiek jest w stanie „odzyskać te odrzucone, oderwane części naszej osobowości, ten ukryty potencjał, który przejawia się w marzeniu sennym”. (za: Zimbardo, 1999). Kontynuowanie procesu „odkrywania niedomkniętych całości” jest w stanie według Perlsa doprowadzić do pełniejszej integracji osobowości jednostki – ostatecznego celu terapii Gestalt.
Jakkolwiek zarówno sama osoba, jak i terapia Perlsa uznawane są dzisiaj raczej za kontrowersyjne, to o witalności tego podejścia możemy przekonać się, śledząc chociażby dynamikę rozprzestrzeniania się ruchu terapii Gestalt oraz regularność, z jaką wciąż ukazują się publikacje traktujące o „integracji i rozwoju osobistym człowieka”.

Podsumowanie

O trwałym wkładzie psychologii Gestalt w budowanie gmachu współczesnej psychologii może świadczyć fakt, iż wiele z przytoczonych przeze mnie na początku pracy pytań, które postawili Wertheimer, Köhler, Koffka czy Lewin, ciągle czeka na wyczerpującą odpowiedź. Całościowy charakter poznania, konstruwanie schematów poznawczych czy metody radzenia sobie z problemami to podstawowe zagadnienia dynamicznie rozwijającej się nauki o poznaniu. Przewodnia idea teorii Gestalt, mówiąca o pierwotności całości wobec części okazała się być bardzo płodna dla psychologii.
Psychologia postaci odcisnęła piętno na większości podejmowanych dzisiaj problemów badawczych, takich jak zagadnienia percepcji, poznania czy społeczeństwa. O jej aktualności i wpływie na współczesną myśl psychologiczną może świadczyć paradoksalnie fakt, iż jej wpływ nie jest praktycznie dostrzegany – aparat pojęciowy Gestalt wszedł po prostu do powszechnego użytku; możemy go znaleźć w wielu, często radykalnie różnych, obszarach badawczych psychologii. Za smutną ironię losu można więc uznać fakt, iż przełomowe jeszcze osiemdziesiąt lat temu obrazy, mające na celu sugestywnie ilustrować złudzenia ludzkiej percepcji, pojawiają się dzisiaj w formie reklam na przystankach, podczas gdy ich twórcy zdają się odchodzić w zapomnienie.

Literatura cytowana

Allport, G.W., & Postman, L. (1947): Psychology of Rumor. New York: Henry Holt.
Aronson, E. (1997). Psychologia społeczna. Serce i umysł. Poznań: Zysk i S-ka.
Drat-Ruszczak, K. (2002). Teorie osobowości – podejście psychodynamiczne i humanistyczne. W: J. Strelau. Psychologia. Podręcznik akademicki. Tom 2. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Drury, N. (1995). Psychologia transpersonalna. Ludzki potencjał. Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka.
Koffka, K. (1935). Principles of Gestalt Psychology. Principles of Gestalt Psychology (1935) London: Lund Humphries.
Köhler, W. (1959). Gestalt Psychology Today. American Psychologist, 14, 727-734.
Luchins, A.S., Luchins, E.H (1959). Rigidity of Behavior – A Variational Approach to the Effect of Einstellung. Eugene, Oregon: University of Oregon Books, 273 – 281.
Najder, K. (1992). Schematy poznawcze. W: M. Materska i T. Tyszka (red.). Psychologia i poznanie, ( 33-60). Warszawa: PWN
Wertheimer, M. (1938a). Gestalt theory. W: W.D. Ellis. Source Book of Gestalt Psychology. New York: Harcourt, Brace and Co.
Wertheimer, M (1938b). Laws of Organization in Perceptual Forms. W: W.D. Ellis. Source Book of Gestalt Psychology. New York: Harcourt, Brace and Co.
Zimbardo, P. (1999). Psychologia i życie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.