Test politycznych postaw Polaków.

Autor: Marcin Stawowiak, Natalia Wojtal

 

Niniejsza praca jest próbą adaptacji do warunków polskich jednego z amerykańskich testów służących do badania postaw politycznych (test ze strony internetowejwww.okcupid.com/politics). Zasadnicza trudność tego zadania nie poległa bynajmniej na tłumaczeniu z języka angielskiego, wynikała natomiast ze specyfiki polskiej rzeczywistości politycznej, tak przecież odmiennej od amerykańskiej. O ile bowiem w USA podstawowy podział sceny politycznej przebiega pomiędzy republikanami (konserwatystami) a demokratami (liberałami), o tyle w Polsce podział ten nie jest tak prosty. Polska scena polityczna jest dużo bardziej urozmaicona i skomplikowana. Dlatego też, w tym wypadku, najbardziej podstawowy wydaje się być podział na prawicę i lewicę. Kategorie te redukują złożoność sceny politycznej nadając sens zjawiskom politycznym, umożliwiając jednostce komunikację i orientacje w polskiej przestrzeni politycznej (Szawiel, 2002). Jednakże kryteria tego rozróżnienia nie są tak jednoznaczne jak na przykład w demokracjach zachodnioeuropejskich. Specyficzne pojmowanie pojęć prawicy i lewicy w naszym kraju wynika prawdopodobnie m.in. z zawirowań historycznych, w których znalazła się Polska, szczególnie po II wojnie światowej.Postawa wobec danego obiektu (zdarzenia, drugiej osoby czy rzeczy) to względnie stała skłonność do posiadania pozytywnego, lub negatywnego stosunku do tego obiektu (Wojciszke, 2000). Postawy polityczne są więc takim rodzajem postaw, które dotyczą obiektów ze sfery polityki. Można założyć istnienie ich podstawowego podziału na postawy prawicowe (pozytywne ustosunkowanie do prawicy) i lewicowe (pozytywne ustosunkowanie do lewicy). Zgodnie z definicją trójskładnikową (Mike, 1982; za: Strelau, 2000) postawę tworzy stosunek emocjonalny (uczuciowo oceniający składnik postawy), komponent poznawczy oraz składnik behawioralny, czyli tendencja do pozytywnego lub negatywnego zachowania w stosunku do obiektu. Często jednak związek tych trzech komponentów jest słaby, w związku z czym prezentowane zachowanie nie zawsze jest zgodne z postawą. Wynika z tego, że pozytywny stosunek do którejś z opcji politycznych nie musi pociągać za sobą jej czynnego poparcia np. poprzez głosowanie w wyborach. Dlatego właśnie ankiety zawierające wyłącznie pytania o to, na jakie partie czy kandydatów dana osoba oddała głos w czasie wyborów nie są dobrą metodą badania postaw politycznych. Ich nieprzydatność spowodowana jest także faktem, że w większości przypadków jednoznaczne przypisanie konkretnych partii politycznych do opcji prawicowej lub lewicowej okazuje się niemożliwe. Dzieje się tak, między innymi, dlatego, że program wielu partii zmienia się pod wpływem oczekiwań społecznych w miarę zbliżania się terminu wyborów. Ponadto działalność wielu ugrupowań opiera się wyłącznie na głoszeniu populistycznych haseł, które nie mają wiele wspólnego z rzeczywistym światopoglądem (np. Samoobrona). Można zgodzić się z Sierakowskim (2002), że coraz częściej ideologia zostaje zastąpiona hiperpragmatycznym wyścigiem do władzy w państwie. Wydaje się, że nie bez racji twierdzi on, że w III RP nie ma ani prawdziwej prawicy ani prawdziwej lewicy oraz że żyjemy w kraju lewicowo-prawicowego „misz–maszu”, za którym kryją się konserwatywne obyczajowo i bezalternatywnie liberalne gospodarczo rządy. Gdyby przyjrzeć się polskim partiom politycznym, ich programom, a także niekonsekwencji, z jaką je realizują, można by dojść do podobnych wniosków.
Dlatego właśnie badanie postaw politycznych powinno opierać się bezpośrednio na wyznaczaniu wartości wyznawanych przez osoby badane.
Interesujące definicje postaw prawicowej i lewicowej proponuje Stanosz (2002). Autorka ta upatruje różnic między tymi postawami w sposobie wyjaśniania przez ludzi nierówności społecznych. Jej zdaniem, osoby popierające prawicę nierówność społeczną tłumaczą bądź wolą istoty nadprzyrodzonej, która tak właśnie ludziom żyć nakazuje, bądź też prawami natury, które umożliwiają przetrwanie gatunku na takich zasadach. Podejście takie prowadzi zdaniem autorki do status quo, a więc jest przyczyną umiłowania tradycji, jej instytucji, religii, narodu czy rodziny. Sympatycy lewicy natomiast, wyznają zasadę, iż nic oprócz rozumu ludzkiego nie potrafi przewidywać konsekwencji ludzkich decyzji, nie może zasadnie ograniczać naszej zbiorczej woli. Według Stanosz na tej światopoglądowej płaszczyźnie linia podziału między lewicą i prawicą jest trwała.
Wiśniewski (2002) uzupełnia ten wymiar ideologiczny o kolejne założenia. Autor ten twierdzi, że kluczowy dla lewicy jest sprzeciw wobec wszelkich form zniewolenia. Oznacza to zakwestionowanie represyjnej polityki karnej, zwiększenia poziomu bezpośredniej represji państwowej, intensyfikacji polityki militaryzmu, agresji międzypaństwowej. Oznacza też postulat znoszenia wszelkiej represji natury obyczajowej, religijnej, oraz takiej, która wynika z przekonania o naturalnych różnicach rasowych, etnicznych czy płciowych. Założenia ideowe prawicy są przy tym niemal całkowicie przeciwne.
Szawiel (2002) przekonuje natomiast, że ludzie lewicy i prawicy różnią się w Polsce przede wszystkim stosunkiem do: przeszłości sprzed 1989 roku, ważnych problemów i debat lat dziewięćdziesiątych, a także demokracji oraz religijności. Tak więc, prawica dąży do rozliczenia z przeszłością komunistyczną, lewica zaś odrzuca dekomunizację, postulując raczej spoglądanie w przyszłość. Lewica opowiada się za laicyzacją i światopoglądową neutralnością państwa, prawica-przeciwnie kładzie nacisk na poszanowanie chrześcijańskich wartości w życiu publicznym (Wojtaszczyk, 1998). Prawica opowiada się ponadto za większą dyscypliną społeczną oraz przeciw tolerancji w stosunku dla rozmaitych patologii i odmienności (Zaremba, 2002). Lewica widzi człowieka raczej w perspektywie uniwersalnych praw. Dorastanie społeczności do tych praw to proces emancypacji jednostki z partykularnych ograniczeń i zależności (Szawiel, 2002). Zatem problemem dla człowieka lewicy jest pytanie jak w świetle uniwersalnego wymogu, czy uprawnienia powinna wyglądać każdorazowa praktyka życia społeczności czy jednostki. Dla prawicy, natomiast, człowiek jest zawsze i przede wszystkim lokalny i partykularny. Świat to zawsze świat bogatych i biednych, mądrych i głupich, szczęśliwych i nieszczęśliwych. Zadaniem człowieka prawicy jest zatem przeniesienie w nowe warunki (i czas) tego co zostało rozpoznane jako cenne (tradycja, religia), natomiast dla człowieka lewicy – emancypacja do poziomu uniwersalnej normy (urzeczywistnienie wymogu uniwersalnej normy) (Szawiel, 2002). Ponadto ludzi prawicy charakteryzuje mniej lub bardziej nasilona postawa narodowo-nacjonalistyczna, a więc polocentryzm oraz negacja lub sceptycyzm wobec integracji Polski z państwami zachodnimi. Wyrażane są obawy, że proces szybkiej integracji spowoduje straty w rodzimej gospodarce i ograniczy szanse zachowania kulturowej tożsamości. Lewica przyjmuje natomiast postawę proeuropejską, która wiąże się z otwarciem politycznym i kulturowym na świat (Wojtaszczyk, 1998).
Ost (2002) dodaje, że dziś obie opcje niosą ze sobą te same zasadnicze tematy, które to pojawiły się po raz pierwszy w czasie Rewolucji Francuskiej: lewica daje pierwszeństwo równości, prawica, natomiast, wyróżnia hierarchie, lewica wierzy w postęp i nieskończone możliwości, podczas gdy prawica wielbi ograniczenia i powściągliwości, lewica popycha w stronę podmiotowości, prawica faworyzuje podporządkowanie jednostki społeczności.
Oprócz wymiaru światopoglądowego warto wyróżnić także drugi wymiar- ekonomiczny. Jednak o ile chodzi o płaszczyznę światopoglądową, różnice między obiema stronami sceny politycznej są oczywiste i niezmienne, o tyle wymiar ekonomiczny wydaje się nie określać prawicowości/lewicowości w sposób jednoznaczny. Tradycyjnie lewicę łączy się z interwencjonizmem państwa, a także, co podkreśla Szawiel (2002), z działaniem instytucji planowanej alokacji (bądź redystrybucji) zasobów oraz libertariańskim modelem wspólnoty. Prawica natomiast, kojarzona jest często z wolnym rynkiem, kapitalizmem poszanowaniem własności prywatnej (Zaremba, 2002; Wiśniewski, 2002).
Jednakże według Osta (2002) obecnie, w sensie ekonomicznym, lewicę polską można uznać za prokapitalistyczną, natomiast prawicę za antykapitalistyczną. Wyzwanie rzucone przez tradycjonalistyczną prawicę sprawiło, że znacząca część polskiej lewicy, przekonana niegdyś o swoim anty – kapitalizmie teraz za najważniejsze zadanie historyczne stojące przed krajem, uważa budowę liberalnego społeczeństwa rynkowego. Jak pisze Ost, prawica, która pojawiła się w kontekście postkomunistycznym była bowiem prawicą przed – nowoczesną która obrała sobie za wroga świecką, merytokratyczną, indywidualistyczną nowoczesność. Pod względem politycznym Polska jest więc w dużym stopniu społeczeństwem przed- liberalnym, w którym oś pomiędzy prawicą i lewicą obraca się wokół stosunku do nowoczesności. Podczas, gdy zachodnia lewica pragnie ukrócić władzę wielkiego biznesu w imię zdrowia i równości, polska prawica pragnie powstrzymać pojawienie się tejże potęgi w imię zachowania tradycyjnych, nieegalitarnych społeczności. Zmienia się to na przestrzeni ostatnich kilku lat, w miarę jak system kapitalistyczny ulega konsolidacji i wzrasta jego akceptacja jako nowej normalności. Następuje coraz wyraźniejsze przesunięcie się części świata od przed – nowoczesnej prawicy w stronę nowoczesnej lewicy (Ost, 2002).
Zaobserwować można więc, że prawicowość/lewicowość na gruncie gospodarczym może być definiowana na skrajnie różne sposoby.
Podsumowując, można przyjąć, że, w wymiarze ideologicznym, dla współczesnej polskiej prawicy charakterystyczne są następujące wartości: normy obyczajowe, moralność, tradycja, religia, rodzina, restryktywność karna, duże przywileje policji, ojczyzna, elitaryzm, własność prywatna.
Lewica hołduje natomiast takim wartościom jak: egalitaryzm, swoboda obyczajowa, relatywizm moralny, postęp, ateizm, pobłażliwość karna, zjednoczenie z Europą i kosmopolityczność.
Powyższe założenia tworzą wymiar ideologiczny, na którego jednym krańcu znajdują się wartości lewicowe, na drugim zaś prawicowe.
Ze względu na brak zgody, co do stosunku lewicy i prawicy do kwestii gospodarki, wydaje się, że zamiast wymiaru określającego lewicowość/prawicowość ekonomiczną, warto stworzyć dymensję ekonomicznego interwencjonizmu/ liberalizmu. Interwencjonizm miałby być rozumiany jako stanowisko zakładające bezpośrednie interwencje państwa w rynek, natomiast liberalizm ekonomiczny- wycofanie się państwa z ingerencji w gospodarkę, prywatyzację, deregulację, obniżenie podatków i barier celnych.
Dwa wyżej wyróżnione wymiary tworzą razem przestrzeń postaw politycznych, na której można wyróżnić cztery podstawowe rodzaje postaw: liberalno-lewicową, liberalno-prawicową, interwencjonistyczno-lewicową oraz interwencjonistyczno-prawicową.
METODA BADAŃ

Test jest propozycją metody badawczej mającej na celu oszacowanie preferencji politycznych Polaków. Jego pierwowzorem był amerykański test znajdujący się na stronie internetowej www.okcupid.com/politics. Asymilacji do polskich warunków dokonali autorzy niniejszego artykułu.
Test składa się z 3 części: listy 40 punktowych stwierdzeń, do których osoba badana powinna się ustosunkować wybierając jedną z czterech możliwości: 1 – zupełnie się nie zgadzam,
2 – nie zgadzam się, 3 – zgadzam się, 4 – całkowicie się zgadzam, następnie listy pięciu pytań na które osoba badana powinna odpowiedzieć „Tak”, lub „Nie” oraz listy alfabetycznie wymienionych polskich partii z których badany powinien wybrać jedną, z którą najbardziej się identyfikuje.
Osoba badana powinna sama wypełniać test a badający nie powinien udzielać żadnych informacji związanych z merytorycznymi aspektami ankiety.
Nie ma ograniczenia czasowego dotyczącego trwania procesu wypełniania testu.

Klucz do testu:

• Odpowiedzi ze względu na swój charakter przyporządkowane zostały do 4 grup (IP, IL, GL i GI). Punkty z grup IP i GL pozostawiamy bez zmiany (wartość punktów pierwotnych = wartość punktów końcowych), natomiast z grup IL i GI odwracamy w następujący sposób: 1pkt. pierwotny  4pkt. końcowy, 2pkt. p  3pkt. k, 3pkt. p 2pkt. k, 4pkt p  1pkt. k. (patrz tabelka nr 1)
• W wypadku itemów (podkreślonych) gdzie występują odpowiedzi „Tak” lub „Nie”: odpowiedzi „Tak” z grupy IP punktujemy za 4pkt., natomiast odpowiedzi „Nie” za 1pkt,
• Odpowiedzi „Tak” z grupy IL punktujemy za 1pkt., natomiast odpowiedzi „Nie” za 4pkt.
• Grupy „I” określają dwie cechy (Prawicowość – Lewicowość) na wymiarze ideologicznym. Grupy „G” określają dwie cechy (Liberalizm – Interwencjonizm) na wymiarze ekonomiczny. Oba wymiary są całkowicie niezależne od siebie.
• Następnie należy zsumować punkty z grup IP i IL, i podzielić wynik przez 30 oraz z grup GL i GI, i podzielić wynik przez 15.
• By ustanowić centrum wymiaru w punkcie zero, odejmujemy od otrzymanego ilorazu liczbę 2,5, w ten sposób wartości Lewicowe i Interwencjonistyczne zostaną umieszczone w zbiorze od < 0 do – 1, 5 , a wartości Prawicowe i Liberalne w zbiorze od > 0 do 1, 5. Im iloraz bliższy wartością skrajnym (- 1, 5 ; 1,5), tym osoba ujawnia bardziej nasyconą daną cechą postawę.
• Pytanie dotyczące identyfikacji z daną partią polityczną nie ma funkcji klasyfikującej do danego wymiaru, może być natomiast informacją przydatną do zakwalifikowania poszczególnych ugrupowań do czterech wyróżnionych przez nas grup (IL, IP, GL, GI). Będzie to możliwe, jednak, w momencie uzyskania odpowiednio dużego zbioru wypełnionych ankiet.

Itemy ładujące cechę ideologiczną prawicowość (IP):

1. Silne normy obyczajowe / moralność:
• Odkąd rodzice nie mogą dopilnować co ich dzieci oglądają w telewizji, treść płynąca z ekranu powinna być mocnej, odgórnie kontrolowana.
• Książki zawierające niebezpieczne treści, typu jak wykonać samodzielnie bombę, powinny być odgórnie kontrolowane.

2. Tradycję / religijność / tradycyjna rodzina:
• Osoba nie może być naprawdę wierząca, jeśli nie uczęszcza regularnie na Mszę Świętą.
• Modlitwa przed lekcjami?
• Gdy spotykam nową osobę zależy mi na tym by wiedzieć czy ma ona pozytywny stosunek do tradycyjnym polskich wartości.
• Ograniczenie wpływów Kościoła u władzy przyczyniło się do demoralizacji społeczeństwa.
• Tradycja jest dobrym punktem odniesienia w decydowaniu o tym co jest słuszne.
• Na osobach posiadających dzieci ciąży odpowiedzialność wychowywania ich na porządnych obywateli.

3. Restryktywność karna, duże przywileje dla policji:
• Czy jesteś za karą śmierci?
• Czułbym/ czułabym się bezpieczniej gdyby zainstalowano kamery na większości ulic.

4. Afirmacja ojczyzny, wartości narodowe, etnocentryzm:
• Mam wyrzuty sumienia kiedy robię zakupy w supermarketach z obcym kapitałem.
• Tylko osoby urodzone w Polsce powinny mieć prawo głosu w wyborach
• Boli mnie to że wiele polskich firm zostało wykupione przez zagraniczny kapitał.

5. Związek z przeszłością komunistyczną
• Polska powinna w końcu dokonać całkowitego rozliczenia się z przeszłością komunistyczną.

6. Hierarchia społeczna / elitaryzm:
• Większość ludzi jest zbyt głupia by wiedzieć co dla nich jest najlepsze.
• To że jednym powodzi się lepiej od innych wynika z ich pracowitości i uczciwości

7. Istotny stosunek do własności:
• W obronie mojej własności jestem gotów nie cofać się przed niczym.

Itemy ładujące cechę ideologiczną lewicowość (IL):

1. Swoboda obyczajowa, relatywizm moralny:
• Czy jesteś za legalizacją aborcji?
• Czy jesteś za legalizacją marihuany?
• Czy jesteś za legalizacją eutanazji?
• Każdy człowiek ma prawo decydować o tym co dla niego jest dobre.

2. Postęp / ateizm /odrzucenie tradycji:
• Potrzebujemy bardziej restrykcyjnych praw, by móc chronić środowisko naturalne.
• Możliwe jest że komputer napisze kiedyś najlepszą powieść jaka kiedykolwiek powstała.
• Osoby żyjące razem „na kocią łapę” powinny mieć możliwość wspólnego rozliczania podatków

3. Pobłażliwość karna – resocjalizacja:
• Lepszą alternatywą na zmniejszenie przestępczości jest resocjalizacja przestępców a nie powiększanie kar

4. Kosmopolityczność, Europa narodów:
• Ślepy patriotyzm jest bardzo groźną rzeczą.
• Dalsza integracja z UE powinna być priorytetowym celem Polski.

5. Związki z przeszłością komunistyczną:
• Sprawy sprzed 89roku powinno się pozostawić historykom.

6. Egalitaryzm / równość:
• Nawet osoby niepiśmienne powinny mieć prawo udziału w wyborach

7. Stosunek do własności:
• Nie przywiązuje większej wagi do rzeczy które posiadam.

Itemy ładujące gospodarczy liberalizm (GL):

• Ludziom nie powinno się pozwalać na posiadanie dzieci w przypadku gdy nie stać tych ludzi na ich wychowywanie.
• Jeśli jakaś firma farmaceutyczna wynajdzie lekarstwo na raka, powinna mieć możliwość zażądania za nie dowolnie ustalonej przez siebie opłaty.
• Fakt że wiele osób umiera z głodu, jest rzeczą tragiczną, lecz nieuniknioną.
• Myślę że każdy obywatel powinien płacić jednakowy podatek (liniowy) niezależnie od tego ile zarabia.
• Pracodawca powinien mieć prawo do zwolnienia strajkujących pracowników.
• Wydaje mi się że konieczna jest całkowita prywatyzacja takich instytucji jak służba zdrowia, TP, czy Poczta Polska.
• Osoby które nie korzystają z większości instytucji publicznych (typu szkoła, opieka zdrowotna), powinny płacić mniejsze podatki.

Itemy ładujące gospodarczy interwencjonizm (GI):

• Rząd powinien przeznaczać znaczne dotacje na muzea, teatry i sztukę.
• Protesty generalnie przynoszą więcej korzyści niż strat.
• Zasada sprawiedliwości społecznej winna być fundamentem każdego systemu ekonomicznego.
• Świat byłby lepszy gdyby zamiast wielkich korporacji istniał jedynie system małych firm.
• Poziom dobrobytu w społeczeństwie należy oceniać według poziomu życia najmniej uprzywilejowanej grupy społecznej.
• Myślę że każdemu obywatelowi powinno się zapewnić podstawowe, materialne warunki do życia.
• Myślę że polski rząd powinien dotować małe gospodarstwa rolne.
• Dzieci rolników i osób o niskim statusie materialnym powinny otrzymywać wyraźną pomoc od państwa by móc studiować.

Klucz – tabelka nr 1:

Nr pytania: cecha
1 IP
2 IL
3 GL
4 IL
5 IP
6 GI
7 GI
8 GL
9 IP
10 IP
11 GI
12 IL
13 GI
14 IP
15 GL
16 GI
17 IL
18 IP
19 IL
20 GL
21 IP
22 IL
23 GL
24 GI
25 IL
26 IP
27 IL
28 IP
29 GL
30 GI
31 IP
32 IL
33 IP
34 IL
35 GL
36 IP
37 IP
38 IP
39 GI
40 IP
41 IL
42 IP
43 IL
44 IL
45 IP

TEST DOTYCZĄCY POSTAW POLITYCZNYCH

Proszę określić jaki masz stosunek do poszczególnych stwierdzeń umieszczonych poniżej.
Do wyboru są odpowiedzi:

1 – zupełnie się nie zgadzam
2 – nie zgadzam się
3 – zgadzam się
4 – całkowicie się zgadzam

Nie ma możliwości wyboru odpowiedzi typu: „nie jestem pewien”, czy „nie wiem”. Prosimy więc, nawet w przypadku wątpliwości, o wybranie najbliższego stanowiska.

1. Odkąd rodzice nie mogą dopilnować co ich dzieci oglądają w telewizji, treść płynąca z ekranu powinna być mocnej, odgórnie kontrolowana.
2. Nie przywiązuje większej wagi do rzeczy które posiadam.
3. Osoby które nie korzystają z większości instytucji publicznych (typu szkoła, opieka zdrowotna), powinny płacić mniejsze podatki.
4. Ślepy patriotyzm jest bardzo groźną rzeczą.
5. Polska powinna w końcu dokonać całkowitego rozliczenia się z przeszłością komunistyczną.
6. Myślę że każdemu obywatelowi powinno się zapewnić podstawowe, materialne warunki do życia.
7. Rząd powinien przeznaczać znaczne dotacje na muzea, teatry i sztukę.
8. Jeśli jakaś firma farmaceutyczna wynajdzie lekarstwo na raka, powinna mieć możliwość zażądania za nie dowolnie ustalonej przez siebie opłaty.
9. Mam wyrzuty sumienia kiedy robię zakupy w supermarketach z obcym kapitałem.
10. Większość ludzi jest zbyt głupia by wiedzieć co dla nich jest najlepsze.
11. Dzieci rolników i osób o niskim statusie materialnym powinny otrzymywać wyraźną pomoc od państwa by móc studiować.
12. Lepszą alternatywą na zmniejszenie przestępczości jest resocjalizacja przestępców a nie powiększanie kar
13. Protesty generalnie przynoszą więcej korzyści niż strat.
14. Tylko osoby urodzone w Polsce powinny mieć prawo głosu w wyborach
15. Ludziom nie powinno się pozwalać na posiadanie dzieci w przypadku gdy nie stać tych ludzi na ich wychowywanie.
16. Myślę że polski rząd powinien dotować małe gospodarstwa rolne.
17. Sprawy dotyczące działalności politycznej sprzed 89roku powinno się pozostawić historykom.
18. Boli mnie to że wiele polskich firm zostało wykupione przez zagraniczny kapitał.
19. Osoby żyjące razem „na kocią łapę” powinny mieć możliwość wspólnego rozliczania podatków
20. Fakt że wiele osób umiera z głodu, jest rzeczą tragiczną, lecz nieuniknioną.
21. W obronie mojej własności jestem gotów nie cofać się przed niczym.
22. Dalsza integracja z UE powinna być priorytetowym celem Polski.
23. Myślę że każdy obywatel powinien płacić jednakowy podatek (liniowy) niezależnie od tego ile zarabia.
24. Świat byłby lepszy gdyby zamiast wielkich korporacji istniał jedynie system małych firm.
25. Nawet osoby niepiśmienne powinny mieć prawo udziału w wyborach
26. Gdy spotykam nową osobę zależy mi na tym by wiedzieć czy ma ona pozytywny stosunek do tradycyjnym polskich wartości.
27. Potrzebujemy bardziej restrykcyjnych praw, by móc chronić środowisko naturalne.
28. Na osobach posiadających dzieci ciąży odpowiedzialność wychowywania ich na porządnych obywateli.
29. Wydaje mi się że konieczne jest całkowite prywatyzowanie takich instytucji jak służba zdrowia, TP, czy Poczta Polska.
30. Poziom dobrobytu w społeczeństwie należy oceniać według poziomu życia najmniej uprzywilejowanej grupy społecznej.
31. Osoba nie może być naprawdę wierząca, jeśli nie uczęszcza regularnie na Mszę Świętą.
32. Możliwe jest że komputer napisze kiedyś najlepszą powieść jaka kiedykolwiek powstała.
33. Ograniczenie wpływów Kościoła u władzy przyczyniło się do demoralizacji społeczeństwa.
34. Każdy człowiek ma prawo decydować o tym co dla niego jest dobre.
35. Pracodawca powinien mieć prawo do zwolnienia strajkujących pracowników.
36. Czułbym/ czułabym się bezpieczniej gdyby zainstalowano kamery na większości ulic.
37. To że jednym powodzi się lepiej od innych wynika z ich pracowitości i uczciwości
38. Książki zawierające niebezpieczne treści, typu jak wykonać samodzielnie bombę, powinny być odgórnie kontrolowane.
39. Zasada sprawiedliwości społecznej winna być fundamentem każdego systemu ekonomicznego.
40. Tradycja jest dobrym punktem odniesienia w decydowaniu o tym co jest słuszne.

Odpowiedz „Tak” lub „Nie” na poniższe pytania:

41. Czy jesteś za legalizacją aborcji?
42. Czy jesteś za modlitwą w szkole?
43. Czy jesteś za legalizacją marihuany?
44. Czy jesteś za legalizacją eutanazji?
45. Czy jesteś za karą śmierci?

Spośród poniższych partii wybierz tą która wydaje Ci się być najbliższa twoim poglądom politycznym:

1. LPR
2. PiS
3. PO
4. PSL
5. Samoobrona
6. SDPL
7. SLD
8. UP
9. UPR
10. PD (dawna UW)

Literatura cytowana

Ost, D. (2002). Ankieta „ Krytyki Politycznej”- Odwieczna zagadka lewicy i prawicy. Krytyka Polityczna, nr 2, 13-18.
Sierakowski, S. (2002). Co dzieli prawicę i lewicę i dlaczego nie ma to znaczenia we współczesnej Polsce. Krytyka Polityczna, nr 2, 33-51.
Stanosz, B. (2002). Ankieta „Krytyki Politycznej”. Krytyka Polityczna, nr 2,18-20.
Strelau, J. (2000). Psychologia podręcznik akademicki T3. Gdańsk: GWP.
Szawiel, T. (2002). Trwa i będzie trwał długo. Krytyka Polityczna, nr 2, 51-63.
Wiśniewski, T. (2002). Ankieta „Krytyki Politycznej”. Krytyka Polityczna, nr 2, 23-27.
Wojciszke, B. (2000). Postawy i ich zmiana. W: Strelau, J. Psychologia podręcznik akademicki T3, 79-106. Gdańsk: GWP.
Wojtaszczyk, K.A. (1998). Partie polityczne w państwie demokratycznym. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
Zaremba, P. (2002). Ankieta „Krytyki Politycznej”. Krytyka Polityczna, nr 2, 27-31.