Stan świadomości politycznej młodego społeczeństwa w Polsce – jak demokratyzacja wpływa na partycypację polityczną

Stan świadomości politycznej młodego społeczeństwa w Polsce – jak demokratyzacja wpływa na partycypację polityczną

Wstęp

Diagnoza społeczeństwa polskiego wskazuje, iż kwestia partycypacji w życiu społeczno-politycznym sytuuje się na niskim poziomie, co świadczy o złej kondycji demokracji w Polsce. Zjawiskiem, które jest szczególnie istotne tak dla pedagogów, psychologów, socjologów, jak i polityków, jest bierność polityczna młodego pokolenia. Stąd zasadność badań prowadzonych nad tym zjawiskiem w sposób interdyscyplinarny.

Niniejszy artykuł dotyka dwóch, wspomnianych wyżej dziedzin, próbując odpowiedzieć na pytanie o indywidualne wyznaczniki motywacji do partycypacji bądź jej braku u młodzieży oraz o predyktory społeczne mogące wpływać na postawy polityczne. Z tego względu, po części teoretycznej następuje opis badań własnych przeprowadzonych na etapie pilotażu, polegających na analizie kształcenia i wychowania obywatelskiego w polskiej szkole oraz badaniach ankietowych nad postrzeganiem politycznego przez mieszkańców Śląska.

Apolityczność jako kategoria negatywna

Podejmując powyższe problemy należy zaznaczyć, iż pojęcie apolityczności odnosi się do dwóch postaw. Po pierwsze jest to przejawianie obojętności wobec zagadnień politycznych i nieuczestniczenie w życiu politycznym, np. w wyborach. W drugim rozumieniu pojęcie „apolityczność”, to zasada prawna, która zobowiązuje osoby sprawujące określone funkcje w państwie (np. sędziowie), do nieangażowania się w działalność polityczną związaną z konkretną partią polityczną.

Problematyka niniejszych rozważań skupia się na pierwszym rozumieniu pojęcia „apolityczności” i nieco je rozszerza. Istotą jest przede wszystkim określenie, co może stanowić przyczynę podejmowania aktywności politycznej. Według D. Karłowicza (Karłowicz 2005) jest to irytacja wynikająca z niezadowolenia wobec zastanej rzeczywistości, połączona z pragnieniem zmiany sytuacji na lepszą dla dobra społeczności. Wspomniana irytacja rodzi się z odkrycia przestrzeni między tym, jak jest, a tym, jak powinno być, co motywuje do podjęcia działań naprawczych.

Polska spośród państw postkomunistycznych zajmuje ostatnie miejsce pod względem partycypacji obywateli w życiu politycznym. Średnia frekwencja w wyborach parlamentarnych wynosi 45,99%, podczas gdy na Słowacji 81,9%, w Czechach 78,02%, a na Łotwie 76,21%. W kwestii młodego pokolenia ustalono w 2010 roku, że tylko 14% dziewiętnastolatków deklarowało zainteresowanie polityką. Ponad jedna czwarta (27%) przyznała, że się nią praktycznie nie interesuje. Co ciekawe, co piąty młody Polak nie widzi nic złego w rządach niedemokratycznych, a świat polityki postrzega jako miejsce walki o stanowiska.

Wzrost bierności politycznej młodzieży obserwuje się od początku lat 90-tych, na co wskazują doniesienia z badań między innymi Skarżyńskiej, Chmielewskiego (2011) ( Skarżyńska 2011) Zauważa się, że bierność ta jest bardzo głęboka i dotyczy nie tylko absencji wyborczej, ale także niechęci do jakiejkolwiek orientacji w sytuacji politycznej kraju. Najmłodsi wyborcy mniej niż przeciętni obywatele czytają, rzadziej oglądają programy informacyjne, jak też nie wiedzą, kto jest kim w polityce. Niezbędna wydaje się zatem refleksja nad uwarunkowaniami słabego zaangażowania politycznego najmłodszych obywateli.

Przyczyny bierności politycznej

W celu diagnozy przyczynowej niechęci do partycypacji politycznej Polaków przeprowadzane są badania opinii o polskiej polityce. W jednym z takich badań (Turska-Kawa 2011) osoby proszone były o określenie polityki w trzech słowach. Największa ilość badanych stwierdziła, że polityka jest nudna, że jest sferą konfliktową, niezrozumiałą, nieskuteczną. Jednoznacznie więc Polacy nie czują motywacji do podjęcia zaangażowania w działania, które nie dają im żadnych korzyści tak w postaci osobistej satysfakcji, jak i wymiernego polepszenia jakości życia.
. Innym czynnikiem są same zmiany ustrojowe i gospodarcze, które doprowadziły do mniejszej presji społecznej, a paradoksalnie nie nastąpiła internalizacja wartości państwa demokratycznego, obywatelskiego. Zmiany geopolityczne doprowadzają również do efektów wpływających na poczucie mniejszej stabilizacji życiowej i niemożności przywiązania do konkretnej przestrzeni życiowej.

Dalsze badania wskazują, iż z punktu widzenia mentalności polskiego społeczeństwa partycypacja obywateli w życiu politycznym zwiększa się w momencie niezadowolenia z podejmowanych decyzji popartego silną potrzebą wpływu na daną sytuację ze względu na utylitaryzm (wartość osobistą) danego zagadnienia. Lata 2005-2007 były okresem ożywienia aktywności obywatelskiej młodzieży w Polsce, co wiązało się z podejmowaniem niewłaściwych w opinii większości społeczeństwa decyzji dotyczących resortu edukacji. Na początku 2007 roku ponad połowa młodzieży badanej (53,3%) mówiła o powinności interesowania się polityką. Motywacją była najczęściej chęć posiadania orientacji w tym, co się dzieje, i możliwości wpływania na te wydarzenia.

Analiza stopni zaangażowania politycznego (Weber 2011) jasno pokazuje, iż społeczeństwo polskie sytuuje się w dużej mierze wokół stopnia pierwszego ( znikome zainteresowanie życiem politycznym), co właściwie eliminuje możliwość prawidłowego funkcjonowania państwa demokratycznego.

Na to, jak bardzo jednostka angażuje się w tą dziedzinę życia społecznego mają wpływ jej indywidualne predyspozycje osobowościowe (Gorbaniuk 2009). W większości przypadków są to jednostki, które:

  • mają potrzebę efektywnego wpływania na otoczenie,
  • mają potrzebę bycia sławnym i admirowanym przez tłumy,
  • mają potrzebę obowiązku,
  • mają potrzebę altruizmu,
  • mają silną wiarę we własne możliwości,
  • charakteryzują się ponadprzeciętną inteligencją, wysoką samooceną i samoakceptacją.

Zaś jednostki praktykujące absencję wyborczą, to osoby z niższych warstw społecznych, mający poczucie niezadowolenia z sytuacji politycznej i nieczujący wpływu na tę sytuację. Jednocześnie przejawiają myślenie paranoiczne, wynikające także z życiowej niezaradności i własnej dezorientacji.Okazuje się, iż mimo że wiele osób podejmuje działania na arenie społecznej (szczególnie w formie wolontariatu na rzecz osób potrzebujących), to jednak te same osoby prezentują postawę apolityczną. Z tego powodu podkreśla się, iż wbrew bierności politycznej, polskie społeczeństwo jest aktywne. W związku ze wspomnianymi formami działań notuje się w jednych z nowszych badań w Polsce (2012), że 81% badanych przejawia jakąś aktywność społeczną rozumianą jako dobrowolna i nieodpłatna. Respondenci przejawiający jakąkolwiek aktywność społeczną – podejmowaną indywidualnie lub w ramach jakichś instytucji – zdecydowanie częściej niż osoby bierne wierzą w skuteczność działań zbiorowych. Są to osoby w wieku produkcyjnym, lepiej wykształcone i sytuowane, mieszkające w największych miastach. Poza tym, większej aktywności sprzyja również częstszy udział w praktykach religijnych.3. Współczesne rozumienie polityki
Współcześnie bowiem polityka przestaje być uważana za czynność podejmowaną dla dobra społecznego, a utożsamia się ją z walką o własne interesy polityków. Stąd nie utożsamia się działań politycznych z aktywnością dla dobra ogółu, zaś nadmierna biurokracja wiążąca się z partycypacją polityczną utrudnia działania wolontarystyczne. W wielu wypadkach ludzie aktywni społecznie nie widzą szansy swojego wpływu na zmiany polityczne, aktywności, np. w związkach partyjnych oznacza dla niech skupienie się na rzeczach zbędnych, takich jak afery polityczne, spory partyjne. Takie spojrzenie na politykę jest szczególnie wyraźne u młodych osób, a powodem tego w dużej mierze są negatywne postawy samych polityków.

Polityka jest systemem złożonych działań, na które składają się także manipulacje i naciski. Wynika to z faktu, iż uprawianie polityki wiąże się silnie z dążeniem do władzy, co rodzi pokusę walki o indywidualne interesy rządzących. Mimo iż taka postawa jest wytłumaczalna z punktu widzenia psychologii społecznej, jako że jedną z potrzeb człowieka jest dążenie do władzy i poszerzanie obszaru swoich wpływów, to jednak mechanizm państwowy powinien wykształcić sposoby ograniczania zjawisk patologicznych z tym związanych, do których można zaliczyć np. nepotyzm, czy korupcję. Za najdoskonalszy kształt państwa już Arystoteles uznał połączenie elementów demokracji i oligarchii, (politeję tworzoną dla dobra obywateli) (Arystoteles 2003), a obecnie tendencje są wręcz odwrotne i godzą w dobro niektórych grup społecznych.

Zaangażowanie młodzieży

W obecnie prowadzonych badaniach socjologicznych (Szafraniec 2012) zauważa się, iż także w odniesieniu do młodego pokolenia Polaków, notuje się większą otwartość na świat, wrażliwość, zainteresowane ustanawianiem rzeczywistości na miarę własnych standardów i wyobrażeń. Podobnie jak osoby dorosłe, młodzież realizuje te postulaty angażując się w działalność skupioną przy stowarzyszeniach i fundacjach.

Należy jednak mieć na uwadze, iż według różnych przekazów (Szafraniec 2012) , młodzież zawsze wykazuje mniejsze niż inne grupy społeczne zainteresowanie polityką. Jest to paradoksalne, ponieważ ta grupa ma stanowić podwaliny pod reformy, zaś niechęć do podejmowania aktywności politycznej skutkuje brakiem zmian i stagnacją w państwie. Wynika ona także ze swoistego egoizm wieku młodzieńczego, który po przejściu kryzysu jest przełamywany na rzecz otwarcia na aktywność prospołeczną.

Innym powodem takiego stanu rzeczy jest obecna, wysoce niestabilna sytuacja gospodarcza wielu państw (między innymi donoszą o tym socjologowie amerykańscy, brytyjscy, niemieccy, austriaccy, fińscy), jako że ryzyko bezrobocia, czy ubóstwa zagraża w szczególności osobom młodym. Przyczyn politycznej bierności można upatrywać właśnie w sytuacji społeczeństwa współczesnego, nazwanego „społeczeństwem ryzyka” (Beck 2004), które żyje w „płynnej nowoczesności”(Bauman 2011) Taki kontekst dorastania powoduje poczucie niepewności egzystencjalnej i ciągłej niemożności zaspokojenia w pełni swoich potrzeb.

Rzecz jasna o zainteresowaniach i pośladach młodzieży, a także dzieci decyduje w pewnej mierze treść przekazów medialnych, do których zaliczyć można telewizję, jako medium IV władzy, ale współcześnie przede wszystkim Internet. Według G. A. Almonda i G.B. Powella środki masowego przekazu kształtują podstawową „mapę poznawczą” jednostki. Pewne symbole są umieszczane w kontekście emocjonalnym, a odpowiadające im zjawiska otrzymują zabarwienie uczuciowe”.

Negatywna strona wpływu mediów to fakt, iż mogą stać się one narzędziem propagandy: poprzez dobór, kolejność, czas informacji oddziałują na wiedzę i postrzeganie informacji przez odbiorców, zwraca na to uwagę E. Arronson (Arronson 2012). Jednym z głównych czynników decydujących o tym, które wiadomości trafią do dziennika jest wartość widowiskowa poszczególnych wiadomości”. Poza tym, mogą być wykorzystywane jako narzędzie manipulacji politycznej. Wielu młodych ludzi kształtuje swoje polityczne poglądy przez pryzmat afer wstrząsających opinią publiczną, o których w mediach jest bardzo głośno. Analiza docierających informacji jest zbyt kosztowna poznawczo.

Z drugiej strony media, jak wspomniano, służą formowaniu pozytywnych postaw obywatelskich są pomocą dydaktyczną w zdobywaniu i uzupełnianiu wiedzy szkolnej poprzez to, że odpowiednio dobrane audycje sprzyjają rozwojowi refleksyjności, wrażliwości i otwierają na życie w społeczeństwie. Szczególnie Internet jako platforma wymiany, a nie tylko odbioru pozwala na pierwsze próby partycypacji politycznej. W niniejszej pracy skupiono się na osobach młodych ponieważ, dorastanie to okres, w którym człowiek zdobywa nowe umiejętności i doświadczenia. Jest to najbardziej odpowiedni moment do kształtowania kluczowych w dorosłym życiu kompetencji społecznych, a wśród nich także postaw obywatelskich.

Edukacja obywatelska – edukacja polityczna

Omawiany problemem jest więc wyznacznikiem działań pedagogicznych, tak w ich wymiarze edukacyjnym jak i wychowawczym na każdym szczeblu nauczania. Edukacja obywatelska, to narzędzie demokratyzacji państwa. Opiera się ona na fundamentalnych zasadach poszanowania praw człowieka, demokracji pluralistycznej i rządach prawa. Głównymi celami tej gałęzi edukacji jest: przygotowanie młodzieży i dorosłych do aktywnego uczestnictwa w demokratycznym społeczeństwie i tym samym wzmocnienie demokratycznej kultury. Poza tym, ma stanowić narzędzie w walce i profilaktyce przeciw przemocy, ksenofobii, rasizmowi, agresywnemu nacjonalizmowi i nietolerancji, a przez to przyczynia się do spójności społecznej, sprawiedliwości i wspólnego dobra. Co ważne, edukacja obywatelska wzmacnia społeczeństwo obywatelskie poprzez wyposażenie obywateli w demokratyczne umiejętności.

Jednakże diagnoza faktycznej efektywności prowadzonej w Polsce edukacji obywatelskiej każe wątpić w jej zasadność. W ostatniej klasie szkoły podstawowej program nauczania koncentruje się na aktywnej roli tylko w życiu najbliższego otoczenia. Rozszerzenie treści następuje w Programie wiedzy o społeczeństwie dla szkół średnich zatwierdzonym do użytku szkolnego przez Ministerstwo Edukacji Narodowej 27.09.1996: „Realizacja celów i treści tego przedmiotu powinna pobudzać rozwój poczucia własnej tożsamości w kontaktach z innymi, w uczestniczeniu w życiu społecznym i kształtować subiektywne poczucie bezpieczeństwa, poczucie sprawstwa człowieka w relacjach z innymi ludźmi, organizacjami i instytucjami społecznymi, a równocześnie kształtować postawy tolerancji i akceptacji”.

Szkoła stanowi pierwsza arenę aktywności obywatelskiej i niejako politycznej uczniów. Jest to instytucja, gdzie uczniowie powinni mieć okazję ćwiczenia występowania w relacji obywatel – państwo. Doświadczenie szkolne formuje wyobrażenie młodych ludzi dotyczące tego, czym jest państwo. Jednak, według badań prof. Marty Zahorskiej (Napiontek 2013), samorządy uczniowskie w większości przypadków nie pełnią swojej funkcji reprezentacji interesów uczniowskich.

Zauważa się brak w założeniach teoretycznej wiedzy opracowanej w sposób metodologicznie interesujący młodzież i dający możliwość wykorzystania jej w sposób praktyczny. Pomocą dla instytucji szkoły jest zakres edukacji obywatelskiej prowadzony przez fundacje i stowarzyszenia. Za przykład akcji prowadzonych na terenie Europy można podać:

CIVICO – Rozwój kompetencji obywatelskich wśród uczniów. Projekt Civico otrzymał dofinansowanie z Komisji Europejskiej w ramach pakietu Comenius będącego częścią programu Lifelong Learning Programme w roku 2011.

Promocja kompetencji obywatelskich wśród uczniów „14+” z 2010 r. w krajach: Włochy, Bułgaria, Dania, Polska. Zaplanowane rezultaty odzwierciedlały cele: powstanie materiałów dla nauczycieli na temat edukacji obywatelskiej; intensywna kampania w szkołach i środowisku nauczycielskim poświęcona nauczaniu kompetencji obywatelskich.

Centrum Edukacji Obywatelskiej (CEO) – Niezależna instytucja edukacyjna, która 1994 roku prowadzi program edukacji obywatelskiej KOSS (Kształcenie Obywatelskie w Szkole Samorządowej). Projekty edukacyjne na różnych przedmiotach – z zakresu edukacji kulturalnej, ekonomicznej, globalnej, samorządu uczniowskiego i wolontariatu – oparte na lokalnych działaniach uczniów. Od 2000 roku program Szkoła Ucząca się, prowadzony wspólnie z Polsko-Amerykańską Fundacją Wolności.

Fundacja Civis Polonus, która działa od 2004 roku. Jej celem jest rozwijanie postaw obywatelskich, a za zdanie stawia sobie uświadamianie obywatelom, że dobre państwo, jest wspólnotą otwartych, kompetentnych, zaangażowanych ludzi. Projekty Fundacji formują wyobrażenie młodych ludzi dotyczące tego, czym jest państwo i jakie jest w nim miejsce obywatel.

Władze państw europejskich zdają sobie sprawę z wagi problemu, stąd wydanie takich dokumentów jak:

Deklaracja i Program Rady Europy dotyczące edukacji obywatelskiej opartej na prawach i obowiązkach obywateli z 1999

Strategia Lizbońska, opublikowanej w roku 2000 oraz w Szczegółowym programie pracy dotyczącym realizacji celów systemów edukacji i szkolenia w Europie z 2002 r.,

Poza tym, aktywne obywatelstwo zostało uznane za ważny cel Procesu Bolońskiego, który wyznacza cele dla szkolnictwa wyższego jak również Europejskich Strategii LLP oraz europejskiej polityki w sprawie młodzieży.

Działania ponad narodowe są priorytetowe, jako że chronią przed dużym niebezpieczeństwem jakim jest takie formułowanie treści nauczania, które byłoby zgodne z obowiązującą partią radzącą, a nie z wiedzą obiektywną. Chodzi głównie o kwestie wizji obywatela. Równie niecelowe wydaje się zbyt enigmatyczne formułowanie założeń wychowania obywatelskiego, które niestety ma miejsce w funkcjonujących programach. Nie uściśla się konkretnych wiadomości teoretycznych pozwalających na pełną świadomość obywatelską, ani nie wprowadza, jak wspomniano, programów pozwalających czynnie doświadczyć nabywanych umiejętności.

Wagę racjonalnie wdrażanej edukacji obywatelskiej argumentuje fakt, iż prawidłowy rozwój postaw politycznych pozwala na wykształcenie wewnętrznej motywacji do aktywnego udziału w demokracji. Należy zastanowić się nad tym, w jaki sposób kierować rozwojem młodego człowieka, aby chciał podejmować aktywny udział w życiu społecznym w wymiarze jego politycznym. Głównie postulatem jest właściwa socjalizacja polityczna, której efektem powinno być wykształcenie dojrzałej postawy względem polityki i życia społecznego. Jeśli jednostka uzna, iż jej zaangażowanie przyczyni się do osiągania celu i jest to obszar istotny to dobrowolnie podejmie działanie. Rzecz jasna, rozumienie pojęcia interesu jest bardzo szerokie. Przykładem interesów pozamaterialnych, szczególnie istotnych z punktu widzenia założeń wychowawczych, z uprawiania polityki są takie korzyści psychologiczne jak:

  • potrzeba wpływu,
  • kontroli,
  • władzy,
  • afiliacji,
  • lojalności.

Współczesna szkoła powinna stawać się przestrzenią sprzyjającą rozwojowi postaw obywatelskich, poprzez postulat podmiotowości ucznia i jego aktywności. Do zadań szkoły należy inspirowanie i zachęcanie uczniów do współuczestniczenia w podejmowaniu i realizowaniu decyzji ważnych dla społeczności szkolnej, a przez to wdrażanie do partycypacji w szerszych społecznościach. Jest to sposób sprzyjający rozwijaniu kompetencji obywatelskich oraz wychowywaniu dzieci i młodzieży zgodnie z zasadami: państwa prawa, pomocniczości, podmiotowości. Jak się okazuje, zasady te stanowiące element filozofii politycznej są jednoznacznie konstytutywne dla każdej grupy rozumianej jako zjawisko społeczne, jako że grupa opiera się na wzajemnych relacjach, a te z kolei powinny dążyć do spełniania kryteriów przestrzegania ustalonych reguł, współdziałania podmiotów i szacunku wobec podmiotów.

Jednocześnie należy podkreślić, iż gruntowne opracowanie systemu wychowania i edukacji w obrębie zagadnień obywatelskich powinno wiązać się z głęboką refleksją nad kształtem polskiego systemu edukacji. Być może podjęcie zmian w obrębie tego obszaru nauczania będzie miało konsekwencje w postaci zbudowania sprawnego systemu oświatowego mającego akceptację w społeczeństwie. Trzeba uznać za słuszne spoglądanie na kwestie oświatowe, jako na polityczny i społeczny priorytet, jako że szkoła jako instytucja jest ośrodkiem spotkania takich podmiotów jak nauczyciele, rodzice, uczniowie, ale także szeroko rozumiane organy administracyjne. Jest to system, na którym powinno opierać się funkcjonowanie państwa i z którego powinna wypływać motywacja do partycypacji w życiu społecznopolitycznym.

Polska szkoła nie pozostaje bierna w odniesieniu do podnoszenia jakości kształcenia obywatelskiego. Między innymi w mazowieckich szkołach został przeprowadzony projekt innowacyjnej formy pracy samorządu uczniowskiego. Samorząd uczniowski działał tak by rozwijał wiedzę uczniów o ich prawach i obowiązkach, reprezentował ich interesy oraz konsultował decyzje podejmowane przez dyrekcję.

Inne działanie dotyczyło szkół podstawowych klas I-VI, a celem stało się rozwijanie trzech kompetencji kluczowych: kompetencji matematycznych i podstawowych kompetencji naukowo- technicznych, kompetencji społecznych i obywatelskich oraz umiejętności uczenia się w 119 małych wiejskich szkołach podstawowych z 9 województw w Polsce: mazowieckiego, warmińsko-mazurskiego, pomorskiego, kujawsko-pomorskiego, wielkopolskiego, zachodniopomorskiego, lubuskiego, dolnośląskiego, oraz opolskiego.

Jak wspomniano budzenie odpowiedzialności za tak abstrakcyjne pojęcie jakim jest państwo, a dodatkowo zakorzenienie w świadomości społecznej negatywne konotacje związane z politykami i władzą, jest niezwykle trudne w odniesieniu nie tylko do młodzieży, ale także osób dorosłych. Stąd postulat stopniowego włączania obywateli do współodpowiedzialności za mniejsze społeczności. Przykładem są powoływane Młodzieżowe Rady Gminy. Obecnie w Polsce działa ponad 200 Młodzieżowych Rad Gmin, składających się z aktywnych młodych ludzi. Są one także powoływane przez Fundację Civis Polonus. Młodzi ludzie są zainteresowani sprawami lokalnymi i chcą na nie wpływać, a tym samym partycypują w decyzjach odnoszących się do najbliższych im obszarów.

Pozapaństwowa skala problemu

Myśląc współcześnie o partycypacji politycznej i życiu obywatelskim z punktu widzenia państwa polskiego nie sposób nie odnieść się do Polaka jako obywatela UE. Mimo kontrowersji i różnic w opinii społecznej na tenże temat, ciekawa inspiracja do wdrożenia na arenie krajowej są unijne próby budowania tożsamości i przynależności do struktur UE.

Powołana przez Traktat Lizboński Europejska Inicjatywa Obywatelska jest przykładem działania na rzecz umożliwienia obywatelom skierowania do Komisji Europejskiej wniosku z propozycjami legislacyjnymi. Rzecz jasna jest to prawo obwarowane wieloma dodatkowymi przepisami i warunkami zaistnienia, lecz daje realną szansę zaangażowania. Ponadto, z obywatelstwa UE wynika wiele praw m.in bierne lub czynne prawo wyborcze oraz możliwość podjęcia pracy w jednym z państw członkowskich.

Ustanowiony Europejski Rok Obywateli 2013 ma za zadanie promować dialog między władzą a społeczeństwem obywatelskim oraz rozpowszechnianie praw obywateli, które przysługują im. Dla uświadomienia tych kwestii rok ten jest poświęcony licznym konferencją i debatą w całej Europie.

Kolejną ważną międzynarodową inicjatywą świadczącą o tym, iż problem anomii politycznej jest wszechobecny, jest ogłoszony przez Radę Europy w 2005 Europejski Rok Edukacji Obywatelskiej. Zamiarem Rady Europy było zwrócenie uwagi na znaczenie edukacji, zarówno formalnej jak i nieformalnej, dla wspierania aktywnego obywatelstwa i demokracji. W Polsce Rok ten dał okazję do nowych działań na rzecz społeczeństwa obywatelskiego. Za główny cel dla Polski przyjęto:

  • kształtowanie umiejętności i postaw obywatelskich uczniów oraz ich wiedzy na temat demokracji, państwa i społeczeństwa obywatelskiego;
  • przygotowanie młodych ludzi do bycia obywatelami zjednoczonej Europy;
  • promowanie wartości demokratycznych;
  • edukacja w dziedzinie praw człowieka;
  • budowanie postawy zaangażowania i wiary we własne siły;
  • przybliżanie edukacji szkolnej do środowiska lokalnego i życia publicznego.

Zauważa się tym samym, ze główny nacisk został położony na sferę oświatową jako priorytetową, co potwierdza powyższe rozważania. Choć działania w ramach EREO kierowane były do ogółu polskiego społeczeństwa. Biorąc pod uwagę ogólnoeuropejskie hasło Roku – „uczyć się i żyć w demokracji” – szczególnymi grupami docelowymi byli: uczniowie, studenci, nauczyciele, przedstawiciele organizacji pozarządowych, samorządów lokalnych i władz oświatowych. Efektem prac było zrealizowanie ok. 700 projektów lokalnych i szkolnych, a ok. 250 projektów na poziomie wojewódzkim.6. Badania własne – diagnoza postrzegania polityki w PolsceW związku z podjętym zagadnieniem i jego wagą także w odniesieniu do edukacji młodych obywateli podjęte zostały badania własne poświęcone percepcji sytuacji politycznej w Polsce. Badania własne mają na celu określenie charakterystycznych zachowań politycznych wśród obywateli Polski mieszkających na Śląsku, jak też wskazanie różnic pokoleniowych, jakie w tej materii mogą według hipotezy zachodzić. W zamierzeniu badawczym diagnoza współczesnych tendencji postaw w stosunku do polityki ma zostać porównana z analiza dokumentów dawnych (lata 70., 80. XX w.), tak aby wskazać zmiany oraz tendencje stałe w polskim społeczeństwie. Wydaje się bowiem, że zmiana systemu politycznego, a szczególnie działania ruchu Solidarność, powinny wykształcić bardziej świadome politycznie postawy oparte na poczuciu odpowiedzialności za dobro wspólne. Z kolei pokolenie żyjące w czasach PRL-u może charakteryzować się z jednej strony lękiem i niechęcią do partycypacji politycznej. Z drugiej strony może być objęte swoistą anomią polityczną w związku z doświadczeniem państwa opiekuńczego, w którym zaangażowanie obywatelskie było nie tylko niewymagane, ale też niechętnie uznawane. Hipotezy badawcze w odniesieniu do wspomnianej analizy są następujące:

1. Zmiany ustrojowe lat 80. przyczyniły się do przemian w sposobie rozumienia polityki przez obywateli.
2. Zmiany ustrojowe lat 80. pozwoliły na bardziej krytyczne postawy obywateli wobec polityki.
3.Młodzież współczesna ma mniejsze poczucie obowiązku obywatelskiego, niż młodzież lat 70., 80. XX w.

Wynikają one z badań wspomnianych w niniejszym artykule, jak także z przewidywań opartych na szeroko rozumianej psychologii politycznej i społecznej.

Grupa badanych w badaniu pilotażowym, jakie dotąd zostało przeprowadzone, wyniosła 12 osób w wieku 18-30 lat, mieszkających na terenie Śląska. Jest to bardzo mała grupa badawcza, aczkolwiek, jak zostało wspomniane, opisywana procedura dotyczy pierwszego etapu projektu badawczego i zostanie poszerzona w badaniach właściwych o docelową grupę 60 osób podzieloną ze względu na wiek.

Badania ankietowe składają się ze stwierdzeń, co do których ankietowani mają określić swój stosunek. Stwierdzenia te dotyczą postrzeganej funkcji i konsekwencji, jakie ma zaangażowanie w politykę na sytuację jednostki. Poza tym, opinii o polskiej scenie politycznej, w tym własnych preferencji, poczucia zrozumienia spraw politycznych i realnego wpływu na te sytuacje. Oprócz zdań konkretnie odniesionych do polityki, występują stwierdzenia badające ogólną tendencję do zaangażowania społecznego osoby badanej oraz postaw społecznych, a również kwestii osobowościowych takich jak skłonność do dominacji, czy posiadania władzy oraz aspiracji życiowych.

Analiza odpowiedzi pozwala wyodrębnić takie zachowania partycypacji politycznej i opinie o polityce jak:

„Z reguły lubię stawiać na swoim podczas dyskusji; System polityczny w Polsce zupełnie nie przystaje do moich oczekiwań.”

Z kolei niewielu badanych zgadza się ze stwierdzeniami:
„Głosuję zawsze na tę samą partię, której jestem wierny od lat; Chętnie zabieram głos na spotkaniach politycznych, bo muszę mieć wpływ na to co się dzieje”.

Stwierdzenia, wobec których respondenci przyjmują obojętną postawę, to: „Jeśli zaangażuję się w politykę, to będzie mi się lepiej żyło; Śledzenie tego, co dzieje się w polityce sprawia, że moje życie jest ciekawsze; Politycy w Polsce, z zasady, nie są godni mojego zaufania; Lubię wiedzieć, co się dzieje w polityce, bo to mnie przecież bezpośrednio dotyczy.”

Odpowiedzi pojawiające się najczęściej i najrzadziej pozwalają wnioskować, że badani są predysponowani do posiadania wewnętrznego umiejscowienia kontroli, mają dużą potrzebę władzy, wykazują cechy ekstrawertyczne i przywódcze. Na tej podstawie można przypuszczać, iż osoby o takich cechach będą chętnie podejmowały czynne działania polityczne, które dają możliwość spełnienia np. potrzeb przywódczych. Jednak, deklarowane niezadowolenie z jakości polityki w Polsce i brak utożsamiania się z systemem politycznym, w którym jednostki funkcjonują, może być przyczyną niechęci do podejmowania działań tego typu. Zaangażowanie polityczne nie jest dla tej grupy istotne i nie posiada ona sprecyzowanych preferencji partii politycznych, co może się wiązać z niskim zadowoleniem z systemu politycznego, a być może także braku poczucia wpływu na politykę. Ten ostatni wniosek jest niezwykle istotny, jako że poczucie wpływu na politykę wydaje się konstytuować system demokratyczny i zaangażowanie społeczne. W momencie jego braku dochodzi do zaznaczonego rozłamu pomiędzy obywatelską codziennością, a życiem politycznym, które powinno być sprawą wspólną. Takie zjawisko grozi brakiem identyfikacji z własnym państwem, co jest szczególnie niewskazane z sytuacji zagrożenia bezpieczeństwa, a współcześnie ma wydźwięk w emigracji zarobkowej. Obojętne wyniki (brak ustosunkowania się do stwierdzenia), w niektórych punktach ankiety wskazują na pewną anomię i bierność – brak poczucia wpływu na sytuację polityczną i brak oceny polityków, która mogłaby mobilizować tychże do wysiłku w celu poprawy sytuacji. Ciekawym jest, iż ustosunkowanie się obojętne do takich stwierdzeń jak: „Jeśli zaangażuję się w politykę, to będzie mi się lepiej żyło; Śledzenie tego, co dzieje się w polityce sprawia, że moje życie jest ciekawsze; Politycy w Polsce, z zasady, nie są godni mojego zaufania”, nie pozwala na wniosek, iż badani nie zgadzają się z nimi, co wynikałoby ze wcześniejszych wniosków i tłumaczyło niechęć i niezadowolenie. Analiza pozwala przypuszczać, że społeczeństwo polskie postrzega kwestie polityczne jako zupełnie oddzielone od codzienności, a polityka rozgrywa się wyłącznie w przestrzeni Sejmu o Senatu. Takie wnioski wymagają jednak pogłębienia o dalsze badania, a także interpretacje jakościowe. Jednocześnie, z punktu widzenia psychologii społecznej, anomia, jako brak zaangażowania przejawiający się tak na poziomie emocjonalnym, mentalnym jak też behawioralnym jest postawą bardziej niebezpieczną dla demokracji niż stosunek negatywny. Jest tak ponieważ stosunek jednoznacznie zdeklarowany pozwala na podjęcie działań naprawczych samych niezadowolonych lub też przejawia się w postaciach czynnego buntu i wzmaga działania naprawcze elit rządzących. Z kolei bierność polityczna daje przyzwolenie na kontynuowanie nieefektywnych działań polityków i niejako brak świadomość postrzegania ich przez obywateli.

Wnioski dla praktyki edukacyjnej i zycia społecznego

Podsumowując wywód oparty na analizie doniesień badawczych i czynników wpływających na percepcję życia politycznego oraz opierając się na obserwacji i badaniach własnych należy przedstawić pewne postulaty.

  1. Edukacja obywatelska powinna stać się praktyczna; osadzona w realiach; kompatybilna z innymi przedmiotami;
  2. Edukacja musi być permanentna;
  3. Medialny obraz polityki musi stać się przekazem obiektywnym, a nie opierającym się na emocjonalnym stymulowaniu obywateli;
  4. Odmitologizowanie, a więc troska o przekaz o jak największej informatywności i poprawności merytorycznej, jest wymagane tak w mediach, jak i w edukacji;
  5. Wykształcanie motywacji, zaangażowania społecznego, poczucia wagi polityki dla życia osobistego, to zadania edukacji.

Zrównoważony rozwój musi obejmować troskę o prawidłowe kształtowanie się stosunku młodego człowieka do otaczającej go przestrzeni społecznej. Takie zjawiska jak globalizacja, migracje i wspomniane wpływy medialne wymuszają postawę pedagogów wdrażającą dzieci i młodzieży do aktywnej partycypacji w świecie społecznym. Postawa aktywna jest możliwa w przypadku zinternalizowania praw i obowiązków obywatelskich oraz świadomości mechanizmów rządzących tak polityką jak i szeroko pojętą kultura masową. Dojrzałość społeczna to równocześnie umiejętność krytycznego odniesienia do proponowanych przekazów i selektywny odbiór informacji. Z tego względu poruszony w artykule problem dotyka praktycznego wymiaru edukacji.

 

Źródła

  1. Aronson E. W., Timothy W., Robin A. M. (2012) Psychologia społeczna. Warszawa, Wydawnictwo Zysk i S-Ka. Arystoteles (2012) Polityka, tłum. L. Piotrowicz,Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN.
  2. Baney J. (2009) Komunikacja interpersonalna, Warszawa, Wydawnictwo Wolters Kluwer Polska: International Publishing Service.
  3. Bauman Z. (2012) 44 listy ze świata płynnej nowoczesności, Warszawa, Wydawnictwo Literackie.
  4. Beck U. (2002) Społeczeństwo ryzyka. W drodze do innej nowoczesności, Warszawa, Wydawnictwo Scholar.
  5. Cialdini R. B. (1999) Wywieranie wpływu na ludzi: teoria i praktyka, Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
  6. Cwalina W. (2005) Marketing polityczny: perspektywa psychologiczna, Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
  7. Gorbaniuk O. (2009) Stabilność struktury i profili postrzeganych cech osobowości polskich polityków, Roczniki Psychologiczne, Tom 12, nr 2.
  8. Jakubowska U. (2005) Ekstremizm polityczny: studium psychologiczne, Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
  9. Janowski K. (2012) Kultura polityczna Polaków. Refleksje u progu XXI wieku, Warszawa, Wydawnictwo UMK.
  10. Karłowicz D. (2005) Pamięć aksjologiczna a historia D., w: R. Kostro, T. Merta (red.), Pamięć i odpowiedzialność, Kraków-Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
  11. Skarżyńska K. (2011) Psychologiczne czynniki rozwoju: przekonania i szczęście, w: P. Kozłowski (red.), Węzeł polski. Bariery rozwoju z perspektywy ekonomicznej i psychologicznej, Warszawa, Wydawnictwo Instytutu Nauk Ekonomicznych PAN.
  12. Sztompka P. (2002) Socjologia, Kraków, Wydawnictwo Znak.
  13. Szafraniec K. (2012) Dojrzewający obywatele dojrzewającej demokracji, Warszawa,Wydawnictwo Instytut Obywatelski.
  14. Turska – Kawa A. (2011) Aktywizacja polityczna młodych, Warszawa, WydawnictwoMATRIX.
  15. Weber M. (2011) Racjonalność, władza, odczarowanie, Poznań, Wydawnictwo Poznańskie.

Źródła internetowe:

  1. Statut Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych, w: http://ofop.eu/aktualnosci/europejski-rok-obywateli-2013-manifest-sojuszu-sieci- organizacji-pozarzadowych (27.11.2013)
  2. Statut Fundacji Centrum Edukacji Obywatelskiej, w: http://www.ceo.org.pl (27.11.2013)
  3. http://www.civispolonus.org.pl (27.11.2013)
  4. http://www.civicoproject.eu/download/Guide_CIVICO_PL.pdf (27.11.2013)
  5. Wereszczyński K. (2006) Kształcenie obywatelskie w polskich szkołach dla dorosłych w latach 1945-2000, w: http://www.e-mentor.edu.pl/artykul/index/numer/16/id/335 (27.11.2013)
  1. Szafraniec K. (2012) Dojrzewający obywatele dojrzewającej demokracji, w: http://www.instytutobywatelski.pl/wp-content/uploads/2012/12/dojrzewajacy_www3.pdf (27.11.2013)
  2. http://www.socjokreacja.pl/nowosci-polityczne/jakie-formy-moze-przybrac-uczestnictwo- polityczne (27.11.2013)
  3. Zamęcki Ł. (2011) Społeczne podstawy ładu politycznego, w: http://www.wydawnictwo.wdinp.uw.edu.pl/zasoby/pliki/ebook/9788363183042.pdf (27.11.2013)
  4. Młode pokolenie i nowy ustrój – poglądy, postawy i obecność w publicznej sferze życia, w: http://zds.kprm.gov.pl/sites/default/files/mlodzi_2011_08.pdf (27.11.2013)
  5. Brett P. (2012) Edukacja obywatelska i edukacja na rzecz praw człowieka jako zadanie wszystkich nauczycieli, w: http://www.coe.int/t/dg4/education/edc/Source/Resources/Pack/How_all_Teachers_POL.pdf (27.11.2013)
  6. Pietrasik J. (2012) Samorząd uczniowski jako narzędzie rozwijania kluczowych kompetencji obywatelskich, a szczególnie u działu w podejmowaniu decyzji, w: http://www.samorzaduczniowski.org/index.phpoption=com_content&view=article&id=28& Itemid=27 (27.11.2013)

Inne:

1. Ministerstwo pracy i polityki społecznej, Ocena wsparcia dla rozwoju wolontariatu w projektach dofinansowanych w ramach PO FIO w latach 2009 – 2011, Warszawa 2012

Ilustracja: duncan c