Proces Socjalizacji na przykładzie Ukraińskiej Młodzieży w Polsce.

Autor: Ruslan Solovey

 

Socjalizacja obejmuje procesy internalizacji, czyli nabywania lub przyjmowania przez jednostkę wartości i norm z nich wynikających, następnie procesy uczenia się i tworzenia wzorów zachowań, a wśród nich wzorów społecznych. W wyniku procesu socjalizacji, czyli społecznego rozwijania swej osobowości, jednostka rozwija nie tylko jaźń, czyli samoświadomość siebie jako podmiotu swych działań, ale również poczucie tożsamości. Tożsamość oznacza układ autodefinicji jednostki jako aktora społecznego. Dla młodzieży ukraińskiej przynależność do społeczności akademickiej jest jednym z dominujących czynników w kształtowaniu ich stosunków społecznych, a w szczególności decyduje ona o zmianie jej stosunku do rodziny. Kształtowanie ról społecznych w tej grupie przebiega z jednej strony pod wpływem kadry nauczającej i warunków stwarzanych przez uczelnię. Z drugiej strony wpływ, często praktycznie silniejszy, wywiera środowisko rówieśnicze. Ważną rolę odgrywają także własne doświadczenia w pełnieniu ról społecznych wyniesione z niższych szczebli socjalizacji.Socjalizacja obejmuje procesy internalizacji, czyli nabywania lub przyjmowania przez jednostkę wartości i norm z nich wynikających, następnie procesy uczenia się i tworzenia wzorów zachowań, a wśród nich wzorów społecznych. W analizach procesów socjalizacji wyróżnia się dwie fazy: socjalizację pierwotną i socjalizację wtórną.
Socjalizacja pierwotna obejmuje okres dzieciństwa i dokonuje się w rodzinie, a następnie w innych grupach pierwotnych – rówieśniczych i sąsiedzkich. Natomiast w okresie młodzieńczym mamy do czynienia przeważnie z socjalizacją wtórną, która dokonuje się w drodze interakcji, oddziaływania ze strony innych podmiotów życia społecznego. Tak pojęta socjalizacja polega na uczeniu się przez jednostkę ról rodzinnych, zawodowych, ról pełnionych w różnych grupach społecznych, organizacjach, instytucjach. (Turowski 1993: 39-41).
Dosyć ciekawą formą socjalizacji, która przebiega jakby w przeciwnym kierunku niż normalnie, jest socjalizacja odwrotna. Wiemy, iż zazwyczaj wpływ socjalizacyjny wywierają starsi w stosunku do młodszych. Rodzice socjalizują dzieci, nauczyciele uczniów, profesorowie studentów. W dzisiejszym społeczeństwie obserwujemy dwie okoliczności, które naruszają ten normalny tryb. Zmiany społeczne i kulturowe dokonują się niezwykle szybko i młode pokolenie, z natury bardziej chłonne i otwarte na nowości, może być szybciej i w bardziej naturalny sposób wdrożone do nowych zwyczajów i obyczajów, stylów i sposobów życia, niż pokolenie starsze. Z drugiej strony te nowe prądy kulturowe niesione są głównie poza osobistymi oddziaływaniami socjalizacyjnymi przez środki masowego przekazu i docierają do młodego pokolenia z pominięciem, a nawet czasem wbrew rodzicom czy nauczycielom.
Dzięki procesowi socjalizacji jednostka rozwija swoją jaźń. George Mead, który rozwinął koncepcje jaźni, określał ją jako samoświadomość jednostki. Ta samoświadomość polega na tym, że jednostka może być dla siebie obiektem. Każda jednostka ma subiektywne poczucie, iż posiada świadomą, prywatną jaźń, która jest inicjatorem działań. Jaźń jednostki jest w procesach interakcyjnych aktywna i odgrywa rolę regulującą. George Mead uznawał w jednostce twórcze ”ja” i rozumiał jaźń jako nadrzędną zasadę osobowości, a nawet utożsamiał ją z osobowością. (Tenże).
Charles H. Cooley wprowadził pojęcie jaźni odzwierciedlonej. Jaźń odzwierciedlona jest obrazem siebie, którym jednostka się posługuje, a który uzyskuje na drodze własnej interpretacji percepcji siebie przez innych. Koncepcja jaźni odzwierciedlonej obejmuje zachodzenie w świadomości jednostki następujących procesów:1. Wyobrażanie sobie przez jednostkę, jak ją widzą inni.
2. Wyobrażanie sobie przez jednostkę, jak ją oceniają inni.
3. Rodzaj samopoczucia, które w świadomości jednostki powstaje (na przykład od dumy do uprzedzenia).

Jaźń odzwierciedlona jest więc bardziej oparta na wyobrażeniach jednostki, na tym jak jest ona odbierana przez innych, co o niej myślą inni, niż na analizowaniu zachowań, które inni w stosunku do niej podejmują. Jaźń w ujęciu Cooleya jest pochodzenia społecznego, stanowi centrum osobowości, ale ma charakter mechanizmu, a nie części osobowości. Znaczenie jaźni odzwierciedlonej polega na tym, iż jest ona podstawą wyboru odpowiedniego zachowania jednostki, które zmierza do potwierdzenia swego obrazu u innych lub do jego zmiany. (Tenże).
W wyniku procesu socjalizacji, czyli społecznego rozwijania swej osobowości, jednostka rozwija nie tylko jaźń, czyli samoświadomość siebie jako podmiotu swych działań, ale również poczucie tożsamości. Tożsamość oznacza układ autodefinicji jednostki jako aktora społecznego. Tożsamość może być osobowa i społeczna. Tożsamość osobowa oznacza poczucie ciągłości jaźni, ciągłości własnego istnienia, mimo upływu czasu. Tożsamość społeczna natomiast oznacza poczucie zajmowania przez jednostkę określonego miejsca w świecie społecznym, pełnienie określonych ról społecznych.
Tożsamość społeczna jednostki ulega zmianom czy też transformacji. Jednostka ludzka w trakcie życia modyfikuje swoją tożsamość społeczną. Wraz z upływem czasu, przechodząc z dzieciństwa w okres młodości, a następnie w dorosłość, zmienia swoje miejsce w społeczeństwie, podejmuje i pełni coraz inne role społeczne i – poddając się refleksji nad sobą – ma świadomość, poczucie, iż jej rola i miejsce w strukturach społecznych są inne, niż we wcześniejszych okresach jej biografii. Może mieć poczucie dumy, zadowolenia ze swego losu, ale też poczucie niepowodzenia, nieudanego życia. W różnych okresach życia czy sytuacjach życiowych może doświadczać poczucia zagrożenia swej tożsamości (skreślenie z listy studentów, utrata pracy, bezrobocie). Może też świadomie zmieniać swoją tożsamość społeczną, zmieniając na przykład swoje poglądy polityczne, zmieniając swój zawód czy zajmując jakieś publiczne stanowiska. We wszystkich tych transformacjach tożsamości jednostka ma poczucie realizowania swej tożsamości osobowej, żywi przekonanie że jest wciąż tym samym podmiotem, jakim była wcześniej, przed podjęciem nowych ról. Transformacja może być różnego stopnia. Najgłębsza, ”totalna”, zachodzi przy zmianie przez jednostkę swego światopoglądu, religii, systemu wartości.
Pewne teorie socjologiczne dowodzą, że we współczesnym społeczeństwie zachodzi zjawisko kryzysu tożsamości jednostki. Według Bergera i Luckmana kryzys tożsamości jednostki jest powodowany ogromną złożonością niespójnych struktur społecznych, fragmentaryczną przynależnością jednostki do najrozmaitszych grup społecznych, często ścierających się ze sobą, pluralizmem ideologicznym i kulturalnym czy segmentalizacją życia jednostki. (Tenże).
Proces socjalizacji pełni 2 ogromnie istotne społeczne funkcje. Po pierwsze, stanowi mechanizm transmisji kultury. Kulturowa tradycja, dorobek kulturowy społeczeństwa przenosi się z pokolenia na pokolenie, może ulegać kumulacji i bogaceniu się tylko dzięki temu, że wcześniejsze pokolenia przekazują idee, reguły, pewne symbole późniejszym pokoleniom, a te je przyswajają i stosują. Główny trzon kultury – do którego oczywiście każde pokolenie coś dodaje, coś ujmuje i modyfikuje – trwa mimo ciągłej wymiany tych, którzy kulturowe imperatywy internalizują i realizują. (Narkiewicz-Niedbalec 2006: 69).
Gdyby nie proces socjalizacji, każde pokolenie musiałoby zaczynać wszystko od nowa. Po drugie, dzięki procesowi socjalizacji działania ludzi mogą odpowiadać społecznym oczekiwaniom: wspólnie wyznawanym przez daną zbiorowość ideałom, wartościom, normom. Sam fakt, że kulturowe nakazy i zakazy są dla zbiorowości wspólne, niezależnie od tego, jaka byłaby ich treść, zapewnia już, że działania kulturowo wyznaczone będą wzajemnie skoordynowane i przewidywalne, że kontakty i interakcje będą przebiegać bez zakłóceń. Inaczej mówiąc, że wytworzy się pewien stopień ładu i porządku społecznego. (Sztompka 2002: 402-403).
Młodzież jako kategoria społeczna jest zbiorowością wyodrębnioną na podstawie wieku. Jest to ’’określona ilość ludzi w danym społeczeństwie w wieku 15-16 lat do 30 lat (według kryterium ONZ) charakteryzująca się uzależnieniem materialnym i ograniczoną możliwością samostanowienia’’. (Hajduk 2003: 73). Młodzież – niezależnie od tego, iż stanowi pewną całość wyodrębnioną na podstawie określonych kryteriów obiektywnych – jest wewnętrznie zróżnicowana. Można ją podzielić wedle kryterium pochodzenia. Można także w jej obrębie wyróżnić rozmaite grupy wiekowe. Według kryterium aktualnego statusu społeczno-zawodowego młodzież dzieli się na: uczącą się, pracującą i studiującą. W danym eseju skupiłem się na studiującej ukraińskiej młodzieży, gdyż socjalizację tej grupy młodzieży obserwowałem i sam do niej należę.
Na wstępie należy zaznaczyć, że szkoła wyższa jest złożonym systemem społeczno-kulturowym o wielu funkcjach. Na pierwszym miejscu możemy wymienić najważniejszą funkcję uczelni: tworzenie i upowszechnienie wiedzy naukowej, na drugim miejscu funkcję promocyjną i funkcję selekcyjną, na dalszym miejscu funkcję reprodukcyjną (uczelnia jest instytucją reprodukcji struktury społecznej). (Tenże).
Aby podołać niełatwemu zadaniu wejścia w całkiem nowy dla nich układ obowiązków i powinności początkujący studenci z Ukrainy muszą:

1. Zgromadzić wystarczający zasób informacji o oczekiwaniach, jakie wobec
nich żywią nauczyciele akademiccy, starsi i młodsi koledzy, jak również koledzy ze studiów, a także rodzice.
2. W oparciu o dostateczną znajomość owych oczekiwań, jak również pewnych
zakazów i nakazów społecznych oraz rozeznanie we własnych
możliwościach zbudować wizję osobistego udziału w realizacji funkcji kształceniowych, wychowawczych, kulturalnych własnej uczelni i poza uczelnią (w rodzinie pochodzenia, parafii, organizacjach społecznych, kulturalnych, sportowych, grupach towarzyskich).
3. Tak dalece zharmonizować wszystkie swoje nowe obowiązki z podejmowanymi dotychczas, aby w ostateczności osiągnąć co najmniej minimum sukcesu w studiach.

Rozpoczynając studia na wyższej uczelni, młodzi Ukraińcy już mają pewne swoje oczekiwania odnośnie tego, jakie cele ta uczelnia ma zrealizować. Oczekiwania wyrażane wobec uczelni są konsekwencją zdefiniowania funkcji studiów wyższych w realizowanym przez młodego człowieka scenariuszu własnego rozwoju, własnej biografii. Można przypuszczać, iż dążenie do uzyskania wyższego wykształcenia przez młodych Ukraińców wynika z akceptacji poglądów dotyczących uwarunkowań ich przyszłego życia. Rozpowszechniony jest pogląd wśród studentów, w tym też studentów z Ukrainy, iż poziomowi wykształcenia jednostki przypisuje się decydujący wpływ na przebieg jej życia. Pogląd ten zawiera dwie przesłanki:
- o realizacji jakiegoś scenariusza przebiegu życia decyduje formalne potwierdzenie
poziomu wykształcenia – w danym wypadku dyplom ukończenia uczelni wyższej;
- przebieg życia wyznaczają głównie rzeczywiste kompetencje uzyskane w
procesie zdobywania wiedzy na tejże uczelni.

Należy tutaj wspomnieć o problemach, jakie napotykają studenci z Ukrainy w procesie adaptacji na polskich uczelniach. W szkole średniej wiele problemów ta młodzież miała szansę rozwiązywać wspólnie z wychowawcą klasy. Rozpoczynając studia, młody człowiek zdaje swój pierwszy egzamin z samodzielności i zaradności życiowej. Problemy adaptacyjne wynikają też poniekąd z trudności obejmujących warstwę komunikacyjną. Chodzi tu przede wszystkim o zrozumienie języka nauki używanego na zajęciach przez wykładowców. Podobne trudności, chociaż w znacznie mniejszym stopniu, Ukraińcy napotykają w procesie komunikowania się z kolegami ze studiów.
Główną cechą wyróżniającą studentów z Ukrainy jest społeczny status ’’uczestnictwo w edukacji na poziomie wyższym.’’ Pochodną takiego statusu są: względna samodzielność ekonomiczna, gdyż przeważająca ilość tych studentów otrzymuje różnego rodzaju stypendia, które pozwalają osiągnąć względną samodzielność społeczną ukraińskiej młodzieży studenckiej. Szczególnie jeśli porównamy tę cechę ze względną niesamodzielnością ekonomiczną części polskiej młodzieży studiującej (która utrzymuje się na studiach dzięki pomocy rodziców), a co za tym idzie względną niesamodzielnością społeczną tejże młodzieży.
W tak rozumianym procesie socjalizacji młodzieży studiującej, zgodnie z koncepcjami socjologicznymi, można wyodrębnić następujące fazy:
a) adaptacyjną;
b) właściwego studiowania;
c) końcową (nastawienie na dyplom i zawód). (Borowicz 1991: 98).
W tym procesie charakterystyczne są następujące jego komponenty:
1. Kariera szkolna.
2. Uczestnictwo studenta w kołach naukowych, organizacjach, instytucjach,
stowarzyszeniach.
3. Uczestnictwo studenta w nieformalnych grupach młodzieżowych.
4. Udział studenta w rodzinie pochodzenia. (Tenże).
Przy czym jeśli chodzi o ten ostatni komponent, należy pamiętać, że dla młodzieży ukraińskiej przynależność do społeczności akademickiej jest jednym z dominujących czynników w kształtowaniu ich stosunków społecznych, a w szczególności decyduje ona o zmianie jej stosunku do rodziny. Z wypowiedzi tych studentów wywnioskowałem, iż w świadomości ich rodziców rola studiującego syna czy córki wyraźnie dominuje nad rolami wewnątrzrodzinnymi (na przykład obowiązkiem zabezpieczenia bytu materialnego rodziny czy dotrzymania towarzyskiego partnerstwa rodzicom i rodzeństwu). Możemy uznać, że w takim stanie rzeczy włączanie się ukraińskiej młodzieży w życie rodziny pochodzenia w tych zakresach przestaje być obowiązkiem, a staje się raczej przejawem ich dobrej woli. Także i rodzice oczekują od swych dzieci przede wszystkim dobrych rezultatów w studiach.
Specyfika statusu społecznego młodzieży studenckiej polega na obiektywnym i narastającym wzroście podmiotowości tej grupy młodzieży (upodmiotowienia) w procesie socjalizacji. Traktując młodzież jako przedmiot i zarazem podmiot socjalizacji musimy pamiętać, że studenci są w znacznie większym stopniu podmiotem owego procesu niż inne grupy młodzieży. (Garlicki 1991: 46).
Socjalizacja trwa – co prawda – przez całe życie i osobowość społeczna nie krystalizuje się w dzieciństwie, ani nie stabilizuje się raz na zawsze po osiągnięciu wieku społecznego ’’dorosłego’’. Należy też pamiętać o tym, iż młodzi Ukraińcy, zaczynający studia w Polsce pełnili już w swoim życiu jakieś role społeczne i uznawali pewne wzorce osobowe. Ci studenci mają w znacznej mierze skrystalizowane postawy, poglądy, cele i ideały życiowe. To oznacza, że trudno mówić w odniesieniu do nich o realizacji tradycyjnie rozumianego procesu wychowania. Można raczej mówić o samowychowaniu. Studenci z Ukrainy dość samodzielnie kształtują swoje role społeczne i świadomie uczestniczą w procesie edukacji. Kształtowanie ról społecznych w tej grupie przebiega z jednej strony pod wpływem kadry nauczającej i warunków stwarzanych przez uczelnię. Z drugiej strony wpływ, często praktycznie silniejszy, wywiera środowisko rówieśnicze. Ważną rolę odgrywają także własne doświadczenia w pełnieniu ról społecznych wyniesione z niższych szczebli socjalizacji. Warto też dodać, że społeczne procesy samowychowania, a zatem także względnie autonomicznej socjalizacji w grupie ukraińskiej młodzieży studiującej potęguje fakt, że olbrzymia większość z nich mieszka w domach studenckich, czyli jest przez kilka lat względnie wyizolowana ze swojego środowiska rodzinnego. Poza czynnikami środowiskowymi w socjalizacji tej grupy uczestniczą środki masowego przekazu (przede wszystkim internet, w mniejszym stopniu – telewizja, radio, gazety i czasopisma), rolę których w tym procesie trudno przecenić.
Stopień zadowolenia młodzieży ukraińskiej ze studiowania w konkretnej uczelni zależy od oczekiwań, które są aktualnie najważniejsze (bardzo ważnymi elementami tych oczekiwań są, na przykład, wysokość stypendium oraz warunki w akademiku) i które są ważne w dalszej perspektywie (przygotowanie do zawodu, szanse na rynku pracy). Pomimo tego studenci z Ukrainy w swoich wypowiedziach szczególnie podkreślają rolę dobrych stosunków z kolegami ze studiów, wyrażają zadowolenie z uprzejmego odnoszenia się do siebie nawzajem, z zachowania swoich rówieśników w różnych sytuacjach społecznych. Często też komunikują o swoim zadowoleniu z postawy kolegów wobec obowiązków dydaktycznych, na przykład przygotowywaniu się do ćwiczeń.
Jeśli chodzi o sprawy, które są wartościowane negatywnie przez studentów z Ukrainy, to wyróżniłbym tutaj trzy sfery. Są to materialne warunki życia (możliwości ubiegania się o stypendium, kryteria jego przydzielania), poziom usług edukacyjnych oferowanych przez uczelnię wyższą oraz udział samorządu studenckiego w rozwiązywaniu problemów studentów-obcokrajowców. Dosyć ciekawym jest też fakt, iż pod koniec okresu studiów oczekiwania młodzieży ukraińskiej w odniesieniu do warunków ich studiowania wzrastają.
Można powiedzieć, że okres studiów to ostatni – w zasadzie etap ’’przejściowy’’ do życia dorosłego. I chociaż bywa on przedłużany – co dzieje się dosyć często w przypadku Ukraińców studiujących w Polsce – poprzez podjęcie kolejnych kierunków studiów, uczestnictwo w studiach doktoranckich, staże zawodowe, stopniowe dochodzenie do samodzielności bytowej. To jednak generalnie studia wszechstronnie przygotowują młodych ludzi z Ukrainy do pełnienia ról organizatorów szeroko rozumianego życia społecznego i umożliwiają podjęcie pracy zawodowej, do której wykonywania niezbędne jest wyższe wykształcenie.

Bibliografia:

1. Borowicz R. (1991). Młodzi dorośli: paradoksy socjalizacji i rozwoju. Warszawa. Wydawnictwo PAN.

2. Falewicz K. (1988). Źródła patologii społecznej i problemy socjalizacji młodzieży. Warszawa. Wydawnictwo PAN.

3. Garlicki J. (1991). Kultura polityczna młodzieży studenckiej. Warszawa. Wydawnictwo Naukowe PWN.

4. Hajduk B. (2003). Socjalizacja studentów. Warszawa. Wydawnictwo ’’Żak’’.

5. Modrzewski J. (2007). Socjalizacja i uczestnictwo społeczne. Poznań. Wydawnictwo Naukowe UAM.

6. Narkiewicz-Niedbalec E. (2006). Socjalizacja poznawcza uczącej się młodzieży. Zielona Góra. Oficyna Wydawnicza Uniwersytetu Zielonogórskiego.

7. Nikitorowicz J. (1992). Socjalizacja i wychowanie w zróżnicowanych wyznaniowo i etnicznie rodzinach Białostocczyzny. Białystok. Dział Wydawnictw Filii UW.

8. Stefanyk J. (1979). Our Heritage. Edmonton. The Alberta Heritage Saving Trust Fund.

9. Szacki J. (2002). Historia myśli socjologicznej. Warszawa. Wydawnictwo Naukowe PWN.

10. Sztompka P. (2002) Socjologia. Analiza społeczeństwa. Warszawa. Wydawnictwo ’’Znak’’.
11. Turowski J. (1993). Socjologia. Małe struktury społeczne. Lublin. Towarzystwo Naukowe KUL.