Problem homofobii w polskich szkołach - przejawy, przyczyny, propozycje rozwiązań

Problem homofobii w polskich szkołach – przejawy, przyczyny, propozycje rozwiązań

Raporty dotyczące sytuacji osób nieheteroseksualnych w Polsce są jednoznaczne – polskie szkoły to jedno z najczęściej wymienianych miejsc występowania homofobii. Mimo alarmujących wyników obszar ten wciąż nie został dokładnie zbadany, nie ma też realnych rozwiązań, które przyczyniłyby się do poprawy sytuacji. Celem poniższej pracy jest przede wszystkim zasygnalizowanie ogromu problemu homofobii w polskich szkołach i wskazanie obszarów, które w obrębie tego zagadnienia nie zostały poruszone. Stawiam też sobie pytanie, jakie są strukturalne uwarunkowania tego zjawiska. Przyczyny wzbogacone o informacje o dobrych praktykach będą podstawą do stworzenia propozycji rozwiązań problemu homofobii w polskich szkołach.

Metodologia

Poniższa praca powstała w oparciu o dane zastane i dane wywołane. Oprócz przeglądu teoretycznej literatury skupiłam się na analizie raportów dotyczących zagadnienia homofobii realizowanych w przedziale czasowym 2007-2011 r. Dodatkowo przeprowadziłam siedem wywiadów pogłębionych z uczniami szkół średnich w wieku od 16 do 22 lat. Cztery respondentki i dwóch respondentów było orientacji homoseksualnej. Przeprowadziłam także wywiad z osobą transseksualną. Czterech respondentów pochodziło z Krakowa, z tej samej szkoły, trzy pozostałe osoby uczęszczał do różnych liceów w województwie Podkarpackim. Respondenci i respondentki zostali dobrani metodą kuli śnieżnej. W poniższej pracy, w miejscach, gdzie cytowane są wypowiedzi respondentów podane są informacje o płci rozmówcy (K lub M) oraz wieku.

Przejawy homofobii w polskich szkołach

Zgodnie z definicją, która została przyjęta w tej pracy, homofobia przejawia się na wiele sposobów. Może przybierać postać lęku i niechęci, ale także przemocy psychicznej i fizycznej. W tej części pracy skupię się na przemocy, jako najbardziej skrajnej formie wyrażania niechęci wobec osób nieheteroseksualnych.

Przemoc psychiczna

Według raportu Przemoc motywowana homofobiąi (Makuchowska 2001) najczęściej występuje ona pod postacią przemocy werbalnej, głównie zaczepek słownych, ubliżania i poniżania. Do większości z nich dochodzi właśnie w szkołach (23,7%). W tych samych badaniach zaprezentowano dane, które informują, iż sprawcami przemocy werbalnej są najczęściej znajomi ze szkoły bądź uczelni (42,2%). Dodatkowo około 3,5% sprawców przemocy werbalnej stanowią nauczyciele. W wywiadach, które przeprowadziłam z respondentami najczęściej wymienianymi przykładami przemocy werbalnej doświadczonej w szkole były obraźliwe napisy na ławkach i rzeczach osobistych moich rozmówców. Zaczepki słowne zdarzały się rzadziej, zwykle już poza murami szkoły. Jeżeli chodzi o stosowanie przemocy werbalnej przez nauczycieli, to dwoje z moich siedmiu rozmówców przytoczyło historie na ten temat:

Stałam przytulona z moją dziewczyną na korytarzu koło toalety. Miała wtedy dyżur Sz. Podeszła do nas i krzyknęła „Sprawy intymne załatwia się w miejscach intymnych a nie koło sracza!”. Tak dokładnie powiedziała. Wszyscy ludzie stojący na korytarzu to słyszeli i się śmiali. (K, 17 lat)

Na biologii nauczycielka, która wie o mojej orientacji zaczęła mówić o homoseksualizmie. Patrzyła cały czas na mnie. Powiedziała, że homoseksualizm to nic złego, ale jest wbrew naturze bo takie osoby nie przedłużają gatunku. Czułam się okropnie, byłam cała czerwona, wydawało mi się, że wszyscy się na mnie gapią. (K, 18 lat)

Zarówno w jednym, jak i drugim przypadku forma przemocy werbalnej nie była zastosowana wprost. W pierwszej sytuacji użycie wulgaryzmu w wypowiedzi spowodowało, że dziewczyny poczuły się zażenowane, mimo, że słowo to nie zostało użyte do określenia ich samych. Jednocześnie taki dobór języka wywołał negatywną reakcję innych uczniów. Podobnie w drugim przypadku, chociaż dziewczyna nie została wprost obrażona, to słowa nauczycielki sprawiły, że respondentka czuła się niekomfortowo.

Kolejnymi typami przemocy werbalnej ze względu na orientację są szantaż i grożenie. W szkole doświadczyło ich 14,6 % respondentów (Makuchowska 2001) Każdy z moich rozmówców przyznał, że był ofiarą tego typu przemocy.

Po pijaku zrobiłem coming out przed kumplem z klasy. Szantażował mnie, że wszystkim powie. Poprosiłem koleżankę, żeby udawała, że jest ze mną. Ten gość przyszedł do mnie i mówił, że się cieszy, że już mi przeszło. (M, 20 lat).

Po meczu w kosza na sali podeszła do mnie dziewczyna z klasy. Okazało się, że widziała mój profil na InnejStronie. Kazała mi polizać parkiet, bo jak nie to powie całej drużynie. Nie pytaj co zrobiłam… (K, 16 lat,)

Wychowawczyni zagroziła, że jak nie przestanę chodzić za rękę z dziewczyną po korytarzu to obniży mi zachowanie. (K, 17 lat)

Do formy przemocy werbalnej, która nie została wymieniona w badaniach, lecz pojawiała się w wypowiedziach moich respondentów należy także ujawnianie orientacji respondenta wbrew jego woli.

Wychowawczyni wezwała mnie na rozmowę i powiedziała, że musi wezwać moją mamę do szkoły żeby powiedzieć jej, że mam dziewczynę. Kilkakrotnie prosiłam ją, by tego nie robiła bo mama nie wie nic o tym, że jestem lesbijką i zamierzałam jej powiedzieć w swoim czasie. Była nieugięta. Powiedziała, że jestem niepełnoletnia i musi to przekazać rodzicom. Mama po powrocie ze szkoły był roztrzęsiona, krzyczała, że wstyd, że się od obcych ludzi dowiaduje. Boję się z nią więcej rozmawiać na ten temat, z resztą prawie w ogóle nie rozmawiamy, bardzo się między nami pogorszyło. (K, 17 lat)

Powyższy przykład ilustruje, jak krzywdzące mogą być konsekwencje ujawnienia czyjejś homoseksualności wbrew jego/jej woli. Często następstwa takiej formy przemocy są niemożliwe do przewidzenia. Jednocześnie pozornie zdejmują odpowiedzialność z osoby, która w ten sposób postąpiła. Ujawnienie orientacji seksualnej w środowisku szkolnym związane jest zwykle z obawą przed odrzuceniem, dyskryminacją i przemocą. Jak pokazują dane z raportu Sytuacja społeczna osób biseksualnych i homoseksualnych w Polsce (Abramowicz 2007) 27,4 % osób przez cały czas czuje potrzebę ukrywania lub milczenia na temat swojej orientacji seksualnej w szkole/na uczelni. 51,6 % odpowiedziało, że czuje taką potrzebę, jednak nie przed wszystkimi.

Przemoc fizyczna

Przemoc fizyczna powodowana homofobią najczęściej przejawia się w formie szarpania, kopania, uderzania. W 46 % sprawcami są osoby ze szkoły bądź uczelni poszkodowanego, w 19,8 % miejscem zdarzenia jest szkoła. Pobicia w 29 % dokonują znajomi ze szkoły, 24 % wszystkich ataków powodowanych homofobią ma miejsce w szkołach (Makuchowska 2011).

Przemoc seksualna ze względu na orientację jest obszarem bardzo słabo zbadanym w Polsce. Dane na ten temat opierają się na zbyt małej próbie by potraktować je jako odzwierciedlające skalę zjawiska. W nielicznych badaniach respondenci najczęściej wymieniali dwie formy przemocy seksualnej ze względu na orientację – zaczepki seksualne i gwałty. Nie znana jest skala tego zjawiska w przestrzeni szkolnej. Jedna z moich respondentek wspominała, że koledzy z klasy proponowali, że pomogą jej „odkryć prawdziwą orientację”. Druga opowiadała o trenerze szkolnej drużyny koszykówki, który dowiedziawszy się o orientacji jednej z zawodniczek wysyłał do niej sms-y z propozycjami i opisami „pomocy”, jakiej może jej udzielić by „się wyleczyła”.

Konsekwencje występowania przemocy powodowanej homofobią

Powyższa część pracy ukazuje, jakie formy przybiera zjawisko homofobii w polskich szkołach. Następstwa takiego stanu rzeczy bywają bardzo krzywdzące dla ofiar. W rozmowach z respondentami przewijał się temat konieczności zmienienia klasy bądź szkoły, opuszczania zajęć ze strachu przed homofobią, depresja. Na koniec zapytałam moich respondentów, czy kiedykolwiek rozważali samobójstwo, bądź czy podejmowali jego próby z powodu homofobii doświadczonej w szkole. Wszyscy odpowiedzieli, że rozważali, a nawet planowali takie rozwiązanie, jedna z respondentek kilkakrotnie. Żaden z respondentów ostatecznie nie podjął takiej próby, przy czym jedna respondentka zaznaczyła, że była blisko, ale ktoś jej przeszkodził. Na pytanie, jakie sytuacje spowodowały, że myśleli o samobójstwie zgodnie odpowiedzieli, że miało to związek z obawą, że ktoś (zazwyczaj konkretna osoba) dowie się o ich orientacji. Jedna z respondentek myślała o samobójstwie, po tym, jak została upokorzona przez koleżankę z klasy. Na temat samobójstw powodowanych homofobią nie ma żadnych danych zastanych, które pozwoliłyby zaobserwować skalę zjawiska.

Przyczyny homofobii w polskich szkołach

Kwestię źródeł homofobii w polskich szkołach można rozpatrywać z różnych perspektyw – psychologii, socjologii, psychologii społecznej, socjobiologii czy też psychiatrii. W tej pracy wybrałam spojrzenie na przyczyny homofobii przez pryzmat struktury społeczeństwa polskiego. Przede wszystkim, jak pisze Ramona Kadyszewska w pracy Homofobia – jako dyskurs społeczny: „Obciążenie piętnem „inności” nie realizuje, według społeczeństwa, założeń aksjonormatywnych konstytuujących jego tradycje i porządek” (Kadyszewska 2007:8). W społeczeństwie polskim tradycja i porządek związane są w dużej mierze z Kościołem katolickim, który ma negatywny stosunek do homoseksualności i nie potępia jednoznacznie homofobii. Katolicyzm jest bardzo mocno obecny w polskich szkołach, nie tylko na poziomie przekonań i wiary, ale również jako odgórnie narzucony system odniesienia. Uczniowie oraz nauczyciele, spoglądając na homoseksualizm przez pryzmat nauki Kościoła katolickiego postrzegają orientację inną niż heteroseksualną jako grzech.

Jedna z moich respondentek w taki sposób opowiadała o swojej katechetce:

Najśmieszniejsze było to, że zawsze twierdziła, że to dla mojego dobra. Robiła mi wykłady o homoseksualizmie, że to grzech, że nie tak bóg urządził świat. W końcu powiedziałam, że nie wierzę w boga. A ona na to „To nie wierz! Ale chcesz być na starość samotna?” (śmiech). To była taka kobieta, że pół dnia siedziała w kościele i modliła się do papieża. (K, 17 lat)

W strukturze społeczeństwa polskiego organizacją odpowiedzialną za utrzymywanie porządku jest państwo. Jeśli chodzi o działalność państwa w sektorze oświaty, to można śmiało stwierdzić, że tworzy ono dobre warunki do rozwoju homofobii. Program nauczania wyznaczony przez Ministerstwo Edukacji pomija kwestię tolerancji dla orientacji nieheteroseksualnych. Mimo ciągnącej się od lat 90 reformy, polskie szkolnictwo jest wciąż dalekie od walki z dyskryminacją. Przedmiot, który powinien rozwiązać ten problem, czyli tak zwane „Wychowanie do życia w rodzinie” nie spełnia swojej funkcji. Wynika to głównie z poziomu przygotowania nauczycieli do prowadzenia tego przedmiotu. Trudno się temu dziwić po zapoznaniu się z raportem Raport o homo-, biseksualności i transpłciowości w polskich podręcznikach akademickich pod redakcją Agaty Loewe (Loewe 2010). W publikacji dokonano przeglądu podręczników akademickich pod kątem wiedzy, jaką przekazują one studentom na temat homoseksualności, biseksualności i transpłciowości. Wiele pozycji pełnych jest zniekształconych lub błędnych informacji. Jak wynika z raportu, podręczniki często nie są wolne od przesłanek ideologicznych. Zdarzają się pozycje, które zawierają informacje stereotypowe i krzywdzące. Taką wiedzę studenci przekazują później swoim uczniom, między innymi w szkole, podczas lekcji wychowawczych lub w ramach edukacji seksualnej. Z jednej więc strony mamy niewłaściwie prowadzone zajęcia, z drugiej ich brak. Jak podaje Raport Grupy Edukatorów Seksualnych „Ponton”- Jaka naprawdę wygląda edukacja seksualna w Polsce (Józefowska 2009:3) 39,6 % uczniów w różnym wieku odpowiedziało, że w ogóle nie mieli takich zajęć w szkole. Tylko 2,2 % respondentów w najwyższej grupie wiekowej miała edukację seksualną na wszystkich szczeblach nauczania. W tym samym raporcie widnieje informacja, że w 24 % przypadków takie zajęcia prowadzi katecheta bądź katechetka, tylko w 5 % osobą prowadzącą był seksuolog. Wśród treści, które respondenci wymieniali jako poruszane na zajęciach nie pojawił się temat orientacji seksualnych. Niekiedy prowadzący poruszali ten temat „przy okazji”.

Lekcje WDŻ (nauczycielka) zakończyła stwierdzeniem do dziewczyn „tylko niech żadna z was nie waży mi się zostać lesbijką bo to będzie oznaczało, że zawaliłam”.

(Katechetka) o homoseksualistach powiedziała wielce oburzona, że takich ludzi nie powinno być na świecie, że to jest jakąś choroba i niemożliwe żeby wiązały się z tym jakieś uczucia. (Józefowska 2009:12-13)

Innym powodem, dla którego edukacja seksualna w polskich szkołach nie zapobiega homofobii jest brak odpowiednich podręczników, opartych na wiedzy naukowej, zgodnych ze standardami europejskimi.

Kolejną przyczyną jest brak wsparcia instytucjonalnego dla osób nieheteroseksualnych, ale także dla takich, które mają problem z określeniem swojej seksualności. Również rodzice dzieci nieheteroseksualnych zostają w tej kwestii pozostawienie sami sobie.

Na poziom homofobii w szkołach wpływa także ogólny poziom nietolerancji w społeczeństwie. Podsycany jest on przez różne działania polityczne. Na przykład Ewa Sowińska, była Rzecznik Praw Dziecka zaproponowała utworzenie listy zawodów, do których osoby homoseksualne nie powinny mieć dostępu. Z tym faktem łączy się kolejna przyczyna a jednocześnie skutek homofobii w polskich szkołach, czyli nieobecność osób homoseksualnych w systemie edukacji.

Sposoby walki z homofobią w polskich szkołach i dobre praktyki

Z powyższych rozważań wypływa wniosek, że aby podjąć walkę z homofobią należy przede wszystkim stworzyć solidne podstawy edukacji z zakresu wychowania seksualnego na wszystkich szczeblach nauczania. Poniżej przedstawiam następujące propozyje reformy:

1. Wprowadzenie ujednoliconego programu przedmiotu wychowania seksualnego w szkole, który zawierać będzie kwestie orientacji seksualnej bez wartościowania i przesłanek ideologicznych.

2. Dokonanie przeglądu podręczników akademickich dotyczących orientacji seksualnej. Wycofania podręczników zawierających treści nieprawdziwe, zniekształcone, stereotypowe i krzywdzące.

3. Odpowiednie przygotowanie kadry prowadzącej zajęcia z edukacji seksualnej.

4. Wprowadzenie innych form edukacji seksualnej, takich jak warsztaty, zajęcia ze

specjalistami, które byłyby szczególnie nastawione na przeciwdziałanie homofobii.

Ponadto szkoły powinny dysponować informacjami o miejscach, do których mogłyby się udać osoby szukające pomocy w kwestii orientacji seksualnej. Dodatkowo konieczna jest instytucja osoby pierwszego kontaktu, która mogłaby udzielić niezbędnych informacji bądź pomóc rozwiązać bieżące problemy i skierować do specjalisty. Poradnia tego typu powinna obejmować także rodziców osób nieheteroseksualnych. Należy także wprowadzić system praw, który karałby jakiekolwiek przejawy dyskryminacji ze względu na orientację seksualną wśród nauczycieli i uczniów.

Przykładem dobrych praktyk zastosowanych przez szkołę może być historia mojej respondentki, która w liceum zdecydowała się na zmianę płci z męskiej na żeńską.

To było w drugiej klasie liceum. Podjęłam taką decyzję z rodziną, że zmienię płeć. Bali się reakcji otoczenia, wiesz jak tu u nas jest… Ja się najbardziej bałam reakcji mojej klasy. Miałam super klasę, świetni ludzie, strasznie mi było szkoda stracić z nimi kontakt. Nie miałam pojęcia, jak to wszystko zrobić. Powiedzieć kilku osobom i czekać aż plotki się rozniosą? Powiedzieć wszystkim, żeby nie było plotek? W ogóle nic nie mówić? Rodzice zaproponowali, żebym zmieniła szkołę. Nie chciałam zostawiać tego, co tu miałam. Poszłam do naszej pedagog. Zdecydowałam, że powiem to publicznie, na lekcji wychowawczej. Ryzykowne posuniecie (śmiech). Wcześniej pani Kasia porozmawiała z wychowawczynią, nie wiem jak zareagowała, ale na tą lekcję nie przyszła. Pani pedagog zaprosiła na zajęcia psycholożkę z Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej. No i ona przed zajęciami zrobiła długi wstęp, rozmawiała z całą klasą, najpierw mieliśmy jakieś zajęcia w grupach, takie na zaufanie i dobry kontakt w grupie. Później ja im powiedziałam, że jestem w trakcie terapii hormonalnej i że zmienię się jeszcze bardziej (śmiech). Najpierw zrobiło się dziwnie, ale chyba głupio im było mnie wyśmiać przy pani psycholog. Później rozmawialiśmy wszyscy, niektóre wypowiedzi były negatywne, ale nawet jak ktoś powiedział, że to chore to psycholog zaraz te argumenty jakoś zbijała, tłumaczyła. Było też kilka bardzo miłych wypowiedzi. Później nie miałam specjalnie problemów z reakcją ludzi z klasy na mnie, czasem się coś zdarzało, ale rzadko i raczej w żartach. (K, 22 lata).

Innym przykładem dobrych praktyk w zakresie edukacji młodych ludzi jest przewodnik SCHOOLMATES, powstały z inicjatywy Kampanii Przeciwko Homofobii. Zwraca on uwagę na problem przemocy powodowanej homofobią. Zawiera informacje nie tylko o przejawach takiego zjawiska, ale także uczula na możliwe skutki zarówno bycia ofiarą, jak i sprawcą. Odpowiada na pytania, co robić, gdy jest się ofiara lub świadkiem przemocy. Ciekawą kwestią jest to, że część przewodnika poświecona jest osobom, które są sprawcami przemocy, stara się w rzeczowy sposób wytłumaczyć, do czego prowadzi takie zachowanie i dlaczego jest ono karygodne. Fragment ze wstępu do przewodnika:

Szczególnym przedmiotem naszej uwagi będzie przemoc skierowana przeciw uczniom, którzy są gejami lub lesbijkami albo są postrzegani jako geje lub lesbijki. Znęcanie się każdego rodzaju, to nie dziecięca gra, żart lub błahostka. Znęcanie się nie jest „normalne”. Nikogo nie wzmacnia, nie pomaga nikomu dorosnąć i nie może być usprawiedliwiane w żaden sposób. Dlatego też nie wolno nam udawać, że nic złego się nie dzieje! (SCHOOLMATES KPH 2008).

KPH podejmuje wiele tego typu działań, zajmuje się szeroko pojętą edukacją, udzielaniem pomocy psychologicznej i prawnej, interwencją i monitoringiem poszczególnych przypadków. Nasuwa się tu wniosek, że skuteczność walki z homofobią w polskich szkołach znacznie by wzrosła, gdyby te zaczęły na szerszą skalę współpracować z organizacjami zajmującymi się tą kwestią.

Podsumowanie

Dane zastane oraz materiał, który udało mi się zebrać tworzą wyjątkowo pesymistyczny obraz, ukazujący problem homofobii w polskich szkołach. Nieheteroseksualni uczniowie doświadczają przemocy zarówno ze strony innych uczniów, jak i nauczycieli. System edukacji nie podejmuje skutecznej walki z homofobią, a wręcz tworzy dogodne warunki dla jej rozwoju. Pojedyncze przykłady dobrych praktyk nie likiwidują problemu, ukazują jednak kierunek, w którym należy podążać przeciwdziałając homofobii. Konieczne jest wprowadzenie rozwiązań systemowych, które pozwoliłyby skutecznie walczyć z lękiem i niechęcią wobec osób nieheteroseksualnych w polskich szkołach.

Praca nad powyższym esejem ukazała pewne słabo zbadane obszary. Wciąż niewiele wiadomo o faktycznych, często tragicznych skutkach homofobii. Moi rozmówcy poruszali kwestię samobójstw, trudności w edukacji, problemów psychicznych. Brakuje także informacji na temat przemocy seksualnej powodowanej homofobią. Opublikowanie takich danych pokazałoby dobitnie konieczność szybkiego podjęcia działań zwalczających homofobię.

Źródła

● Książki:

1. Kowalska B, Slany K, Śmietana M. (2005) Homoseksualizm. Perspektywa

interdyscyplinarna, Kraków, Zakład Wydawniczy Nomos.

● Raporty:

1. Abramowicz M (red.) (2007) Sytuacja społeczna osób biseksualnych i

homoseksualnych w Polsce Raport za lata 2005 i 2006 , Warszawa, KPH.

2. Czarnecki G (red.) (2008) Sytuacja osób LGBT w Polsce. Raport z sytuacji społecznej,

Polski Raport Social Watch, Warszawa.

3. Józefowska A (red.) (2009) Raport Grupy Edukatorów Seksualnych „Ponton”- Jaka

naprawdę wygląda edukacja seksualna w Polsce, Warszawa, PONTON.

9

4. Jóźko M (red.) (2008) Sytuacja mniejszości seksualnych w Polsce w świetle badań empirycznych. Raport z badań ankietowych, Warszawa, Europejski Rok Równych Szans dla Wszystkich.

5. Lewe A (red.) (2010) Raport o homo-, biseksualności i transpłciowości w polskich podręcznikach akademickich, Warszawa, KPH.

6. Makuchowska M (red.) (2011) Przemoc motywowana homofobią. Raport 2011, Warszawa, KPH.

● Źródła online:

1. Schoolmates KPH (2008) Znęcanie się w szkołach. Przewodnik dla młodzieży jak przeciwdziałać znęcaniu, dostępny: http://www.kph.org.pl/publikacje/schoolmates _dla_uczniow.pdf. Informacja uzyskana 04.01.2012.

2. Kadyszewska Ramona (2007) Homofobia – jako dyskurs społeczny, dostępny: http://files.gildia.pl/reklama/abiekt/kadyszewska.pdf. Informacja uzyskana 06.01.2012.