Osoby niesłyszące oraz niedosłyszące częścią społeczeństwa i rynku pracy -  o potrzebie łamania stereotypów

Osoby niesłyszące oraz niedosłyszące częścią społeczeństwa i rynku pracy – o potrzebie łamania stereotypów

Wprowadzenie

Świadomość osób pełnosprawnych na temat życia i problemów Głuchych oraz niedosłyszących jest stosunkowo mała, co sprzyja utrzymywaniu się stereotypów na temat ludzi z dysfunkcjami słuchowymi. Te stereotypy nie tylko godzą w osoby niepełnosprawne, ale powodują straty w skali całego społeczeństwa, ponieważ utrudniają wykorzystanie potencjału tych osób.  Celem niniejszego artykułu jest ukazanie stereotypów na temat osób niesłyszących i niedosłyszących oraz argumentów świadczących o tym, że owe stereotypy nie są naukowo uzasadnione.

Osoby Głuche i niedosłyszące jako część społeczeństwa

Termin „społeczeństwo” mimowolnie narzuca nam skojarzenia z grupą, wspólnotą. Według definicji Słownika Języka Polskiego społeczeństwo w ogólnym, podstawowym znaczeniu oznacza „zbiorowość ludzką,  zamieszkującą określone terytorium, wyodrębnioną pewnymi więziami (relacjami) społecznymi opartymi np. na wspólnej kulturze, religii, warunkach życia”(Słownik Języka Polskiego). Osoby niesłyszące i niedosłyszące, stanowią część społeczeństwa, jednak wyróżniają się, ze względu na swoje dysfunkcje oraz w  przypadku osób Głuchych, ze  względu na odrębność językową, gdyż posługują się językiem migowym, czyli systemem znaków, symboli, przekazywanych drogą niewerbalną. Język ten stanowi podstawowe narzędzie komunikacji pomiędzy osobami Głuchymi.

Warto zauważyć, iż osoby słyszące, niedosłyszące i Głuche stanowią pod pewnymi względami „trzy światy” równolegle koegzystujące w jednej rzeczywistości. Osoby niedosłyszące, w zależności od stopnia wady, uwarunkowań procesu socjalizacji, czyli wychowania w środowisku słyszących lub głuchych oraz relacji interpersonalnych zazwyczaj identyfikują się z bardziej im znaną, grupą społeczną (z osobami słyszącymi, bądź niesłyszącymi). Natomiast osoby Głuche, ze  względu na pewne odmienności, na przykład w  sposobie komunikacji, czy niekiedy, myślenia, utożsamiają się z dosyć hermetycznym środowiskiem, jakie stanowi grupa osób niesłyszących. We właściwym zrozumieniu różnicy pomiędzy osobą Głuchą, a osobą niedosłyszącą pomoże definicja T. Gałkowskiego. Twierdzi on, iż „za głuchą uważa się osobę, u której ubytki słuchu nie pozwalają na normalny rozwój mowy ustnej. Jest to osoba, która wskutek głuchoty nie opanowała mowy, nie posługuje się nią i nie rozumie jej na drodze odczytywania z ust. Osoba niedosłysząca to ta, u której ubytki słuchu pozwalają opanować mowę w sposób naturalny” (Gruszczyk 2005). A zatem zgodnie z  powyższą definicją – osoba Głucha – to taka, która nie opanowała wymowy werbalnej, nie odczytuje jej z ust, jak czynią to osoby niedosłyszące. Nie znaczy to jednak, iż osoby niesłyszące są nieme, artykułują pewne dźwięki, jednakże nie są one wymową, językiem osób Głuchych jest migowy i w nim czują się najlepiej.

Warto również rozróżnić pojęcie głuchych a Głuchych. Otóż „głuchy” – to termin medyczny, oznacza osobę, o głębokim stopniu niedosłuch (głusiwpracydobrekadry.pl). Granica pomiędzy osobą „niedosłyszącą” a „głuchą” (w rozumieniu medycznym), jest dosyć trudna do przedstawienia, ze względu na fakt, iż osoba niedosłysząca może posiadać niedosłuch w  stopniu bardzo głębokim tj. ponad 90 dB i nadal funkcjonować jako niedosłysząca, ponieważ w stopniu mniej lub bardziej komunikatywnym opanowała wymowę. Jest również możliwe, by inna osoba wychowująca się przykładowo, w rodzinie „głuchych”, która także posiada ponad 90 dB ubytku słuchu była określana jako „głucha” ze  względu na nie wykształcenie aparatu mowy i posługiwanie się językiem migowym.

Z kolei termin „Głuchy” określa osobę niesłyszącą, która reprezentuje członka określonej mniejszości językowej, dla której język migowy był pierwszym językiem. Wielka litera w słowie „Głuchy” to deklaracja przynależności do omawianej mniejszości, identyfikowanie się z nią. Głusi wyrażają w ten sposób dumę z własnej tożsamości. Wiąże się to m.in. z przynależnością do mniejszości językowej, ze stosowaniem swoistego kodeksu podstępowania (savoir-vivre) Głuchych, uczestniczeniem w różnego rodzaju spotkaniach towarzyskich (np. w klubach, świetlicach zarządzanych przez różnego rodzaju organizacje). Do Kultury Głuchych można zostać włączonym poprzez urodzenie się w rodzinie Głuchej lub poprzez uczęszczanie do szkoły dla głuchych z internatem. Ponadto bardzo ważnym aspektem jest, że Głusi (mniejszość przynależąca, identyfikująca się ze swoją tożsamością, grupą, otoczeniem), nie uważają siebie za niepełnosprawnych (głusiwpracydobrekadry.pl). Są w  pełni sprawni – w swoim świecie.

Powstają zatem oczywiste pytania. W jaki sposób osoby Głuche i niedosłyszące funkcjonują w słyszącym społeczeństwie? Jakie są ich postawy wobec rynku pracy? A także – jak pracodawcy postrzegają niedosłyszących i Głuchych jako potencjalnych pracowników?

Stereotypy na temat osób Głuchych i niedosłyszących

Postawy społeczne wobec osób z dysfunkcją słuchu zmieniały się w ciągu wieków. Pierwsze wzmianki o Głuchych i niedosłyszących pochodzą z czasów starożytnych. Już w  Kodeksie Justyniana z 530 r. wprowadzono surowe przepisy, na mocy których niesłyszące osoby wykluczono z życia społecznego, nie miały one żadnych praw. Wyjątkiem były: Egipt, Izrael oraz Persja. W tych krajach sądzono bowiem, iż głuchota jest darem bogów (wierzono, że niemożność mówienia, czyni osoby te niezdolnymi do grzechu). Dopiero w XIX wieku nastąpił wielki przełom w edukacji dla Głuchych studentów, gdyż w Waszyngtonie otworzono pierwszy i jak dotąd jedyny Uniwersytet, w którym studiują i kształcą się, wyłącznie osoby Głuche, a wykłady odbywają się w Amerykańskim Języku Migowym (American Sign Language).

Należy zauważyć, iż znaczną przeszkodę w budowaniu relacji społecznych szczególnie osób Głuchych i słyszących stanowi komunikacja (język werbalny, język migowy) oraz stereotypy i pewne uprzedzenia społeczne. Wyróżnia się trzy rodzaje barier w  tworzeniu relacji ludzi Głuchych i słyszących: socjologiczne, psychologiczne oraz ekonomiczne. Do barier socjologicznych zalicza się m.in. lęk przed nieznanym, obawę o brak porozumienia, brak wiedzy i doświadczenia w codziennym obcowaniu z osobami Głuchymi oraz uczucie niezręczności podczas przebywania w ich towarzystwie (Kryńska 2013:41). Uprzedzenia psychologiczne objawiają się poprzez: niechęć, brak sympatii odczuwane w  stosunku do osób niedosłyszących i niesłyszących, przeświadczenie, iż są to osoby posiadające pewien „defekt”, który czyni je osobami mniej atrakcyjnymi, czy „wyalienowanymi” ze  społeczeństwa. Z kolei stereotypy ekonomiczne, funkcjonujące szczególnie na rynku pracy, są to, m.in.: wyrażane obawy, iż koszty związane z  funkcjonowaniem firmy, będą znacznie wyższe w przypadku zatrudnienia osoby z takim rodzajem niepełnosprawności (Kryńska 2013) ze  względu np. na konieczność dostosowania stanowiska do potrzeb osoby niesłyszącej; niechęć związana z przekonaniem, iż osoby z  ubytkiem słuchu mogą wykorzystywać swoją sytuację do pobierania zasiłków, czy obawy,  że zatrudniając osobę niepełnosprawną, pracodawca naraża się na zwiększoną ilość kontroli przykładowo z Państwowej Inspekcji Pracy (PIP), bądź Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON).

W kierunku włączenia społecznego, czyli przeciwdziałanie stereotypom

Jednak można zauważyć stopniowe odchodzenie od wyżej wymienionych stereotypów. Obala się bariery socjologiczne i społeczne poprzez zainteresowanie językiem migowym i komunikacją z Głuchymi osobami. W tym celu wprowadza się opcje „wideotłumacza” w instytucjach państwowych oraz różne narzędzia ułatwiające kontakty z osobami niesłyszącymi i niedosłyszącymi. Obecnie częściej organizowane są warsztaty z języka migowego. W niektórych zawodach zauważa się bezwzględną konieczność zaznajomienia się z podstawami tego języka (lekarze, logopedzi, policjanci, pracownicy sektora publicznego). Pozytywne tendencje można dostrzec również w mediach, które jeszcze niedawno ukazywały osoby niepełnosprawne jako bierne, słabe i mało zaradne a obecnie kreują wizerunek osób niepełnosprawnych (w tym osób z dysfunkcją słuchu) jako pełnoprawnych członków społeczeństwa.

W związku z trendem Corporate Social Responsibility również pracodawcy dostrzegają istotne atuty w zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Poprzez działania takie jak np. reklama Migam z ING Bankiem Śląskim, czy projekt TAKpełnosprawni wprowadzony przez Job Impulse Group skutecznie docierają do niesłyszącej części społeczeństwa. Bardzo dużą szansą dla osób niepełnosprawnych jest instytucja PFRON, gdyż zachęca pracodawców, by zatrudniali osoby niepełnosprawne, oferując takim pracodawcom m.in. ulgi podatkowe, obniżenie kosztów związanych z zatrudnieniem osób (w tym przypadku) z dysfunkcją słuchu, poprzez dofinansowanie do pensji, możliwości zwrotu koszów szkolenia dla osoby niedosłyszącej, czy dotacje finansowe na przystosowanie miejsca pracy do osoby niesłyszącej, a także zwrot kwoty przeznaczonej na ubezpieczenie społeczne nowo zatrudnionego niesłyszącego lub niedosłyszącego pracownika(Gorczyca, Karczmarczyk)

Zatem przyjęcie pracownika niesłyszącego, czy Głuchego, wcale nie musi być utrudnieniem dla pracodawcy. Zatrudniający zyskuje nie tylko pozytywny wizerunek i znaczne wsparcie finansowe, ale również kompetentnego pracownika. Badania przeprowadzone w ramach projektu „Zatrudnienie osób niepełnosprawnych – perspektywy wzrostu” w 2013 roku wskazały, iż nie w pełni sprawni pracownicy (w tym osoby z  ubytkiem słuchu) zostały ocenione przez zatrudniających bardzo pozytywnie. Wymieniano przede wszystkim takie cechy jak: lojalność, sumienność, dokładność, koleżeństwo, uczciwość, wysoka motywacja do pracy. Ponadto wskazano, iż pracownicy niepełnosprawni znacznie bardziej doceniają swoją pracę, w związku z tym wskaźnik zwolnień chorobowych wśród tej grupy zatrudnionych jest bardzo niski. Stereotypowe postawy pracodawców obawiających się, że ze względu na różne dysfunkcje takie osoby częściej przebywają na zwolnieniach, jak widać, okazują się niezasadne w  przypadku większości niesłyszących i  niedosłyszących pracowników (Kryńska 2013:56).

Wnioski końcowe

Reasumując, postrzeganie społeczne i zawodowe osób niedosłyszących i Głuchych wciąż się zmienia i ewoluuje. Mimo oczywistych trudności, jakie napotykają osoby niedosłyszące i niesłyszące na rynku pracy, można zaryzykować stwierdzenie, iż wobec rozwoju wszelakich działań i projektów podejmowanych przez różnego rodzaju instytucje, firmy, fundacje, media, sytuacja zawodowa osób Głuchych i słabosłyszących ulega i  w  dalszym stopniu będzie ulegała poprawie.

Dzięki podejmowanym inicjatywom, mającym na celu ukazanie osób niepełnosprawnych jako „w pełni sprawnych” członków społeczeństwa, zmianie ulegają też postawy społeczne, zmienia się myślenie. W VI w. n.e. prawdopodobnie każdy obywatel, bądź większość społeczeństwa określiłaby osoby niepełnosprawne jako wyrzutków, skazanych na wyalienowanie. Obecnie stopniowo dąży się do zacieśniania więzi pomiędzy „trzema światami”, tworząc jedno, spójne społeczeństwo.

  

 Bibliografia

  1. Gorczyca M., Karczmarczyk K., Korzyści dla pracodawców zatrudniających osoby niepełnosprawne, Niepełnosprawni, http://www.niepelnosprawni.pl/ledge/x/7877 (19.02.2016).
  2. Gruszczyk A., Definicje uszkodzeń słuchu, klasyfikacja, etiologia i wczesna diagnoza., data publ. rok szkolny 2004/2005, http://www.publikacje.edu.pl/publikacje.php?nr=1040 (19.02.2016).
  3. głusiwpracydobrekadry.pl, http://glusiwpracy.dobrekadry.pl/pracagluchych/BROSZURA.pdf, (27.04.2016).
  4. Kryńska E. (red) (2013), Wyniki dotychczasowych badań dotyczących aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych, projekt: Zatrudnienie osób niepełnosprawnych – perspektywy wzrostu, Warszawa, Instytut Pracy i Spraw Socjalnych.
  5. Słownik Języka Polskiego, Społeczeństwo, http://sjp.pl/spo%C5%82ecze%C5%84stwo (06.02.2016).
  6. YouTube,  https://www.youtube.com/watch?v=-AjgF0f8Ahw (19.02.2016).