Kobiety w capoeirze

Autor: Agata Otok

 

Aktywność fizyczna jako aktywność społeczna pozostaje nieuchronnie pod wpływem struktur, norm i reguł społeczno-kulturowych, które to, także w tym wypadku, odzwierciedlają porządek płci – gender (Pfister i Hartmann-Tews; 2003: 1). Zakładając, iż gender, czyli płeć kulturowa, jest społecznym konstruktem, zawierającym zbiór norm i zachowań przeznaczonych dla osobno dla kobiet i dla mężczyzn (skrypty genderowe), można przyjąć, iż jednostka, która zmuszona jest „wybrać” swoją płeć, musi także podporządkować się wszystkiemu, co się z tym wyborem wiąże. W sporcie, to „tworzenie” płci (gender), odbywa się na dwóch płaszczyznach. Z jednej strony, poszczególne dyscypliny sportowe są etykietowane jako męskie lub kobiece, z drugiej natomiast, kobiety i mężczyźni wykształcają w sobie, w trakcie procesu socjalizacji, preferencje dla określonych rodzajów sportu, zgodnie ze społecznymi-genderowymi normami i oczekiwaniami (Messner i Sabo, 1990; Pfister, 1999; za: Pfister i Hartmann-Tews, 2003). Można powiedzieć, iż dla każdej dziedziny aktywności fizycznej istnieje oddzielna zgenderyzowana „kultura sportowa”, różniąca się w zależności od czasu i rejonu geograficznego, tworzona zarówno przez tradycję, jak i obraz danej dyscypliny sportowej zakorzeniony w kulturze, oraz „odgrywana” (performed) przez jej uczestników (Pfister i Hartmann-Tews, 2003).

 

Poza produkcją i odgrywaniem skryptów genderowych, sport staje się także płaszczyzną, na której dokonywane i odzwierciedlane są zmiany oraz dekonstrukcje związane z płcią kulturową. Przykładowo, poprzez angażowanie się kobiet w dyscypliny uznawane tradycyjnie za typowo męskie, jak np. sztuki walki, czy kulturystykę, stawiany jest opór ustalonemu i rzekomo naturalnemu porządkowi płci. Dodatkowo, jeśli uczestnictwo kobiet w tego typu sportach zyskuje społeczną akceptację i usankcjonowanie, prowadzić to może już do właściwego przekształcenia konstruktów genderowych (Hall, 1996; Heywood, 1998; za: Pfister i Hartmann-Tews, 2003).

 

Jedną z dziedzin aktywności fizycznej, która przez długi okres swojego istnienia była postrzegana jako typowo męska, jest capoeira. Capoeira jest formą afrobrazylijskiej sztuki walki, lub, ogólniej rzecz ujmując, afrobrazylijskiej ekspresji kulturowej, łączącej w sobie elementy walki, gry oraz tańca. Jej początki zwykle wiązane są z napływem afrykańskich niewolników do Brazylii (który to trwał aż do XIX wieku). Bira Almeida, zwany Mestre Acordeon*1 (znany i szanowany przedstawiciel capoeiry) uważa, iż najmniej obciążoną spekulacjami wersją jest ta mówiąca, iż capoeira wzięła swój początek z gier i zabaw uprawianych przez mężczyzn pochodzących z niższych klas społecznych Brazylii, głównie Afrykanów i ich potomków (Almeida, 2005).

Istotnym wydaje się społeczny sposób postrzegania tej sztuki walki, w którym to najistotniejsze jest jej charakterystyczne zakorzenienie w kulturze: afrobrazylijskiej, związanej z niższą warstwą społeczną, zmarginalizowanej (aż do lat 20/30-tych XX w. capoeira w Brazylii była nielegalna), oraz, co najważniejsze dla niniejszej pracy, męskiej. Jeszcze w 1986r. Mestre Acordeon pisał, iż capoeira zawsze była zajęciem przeznaczonym dla mężczyzn. Pomimo słynnej wypowiedzi Mestre Pastinhy*2, że „capoeira jest sztuką dla mężczyzn, dzieci i kobiet – jedynymi, którzy nie powinni się jej uczyć są ci, którzy nie chcą” (za: Almeida, 2005: 41) kobiety w Brazylii zaczęły aktywnie zajmować się tą sztuką dopiero na przełomie lat 70 i 80-tych XX wieku. Jak twierdzi Alemeida: „Zrozumienie, że jedynie kontekst społeczno-kulturowy ogranicza kobietom dostęp do treningu i stania się biegłymi capoeiras*3, zajęło konserwatywnie nastawionym capoeiristas wiele czasu” (Almeida, 2005: 41).

 

Na ogólnobrazylijskim zjeździe „Sztuka Capoeiry” w 1984 r., w którym uczestniczyło 64 graczy (capoeiristas) jedno z wystąpień zatytułowane było „Kobiety w capoeirze”. Brały w nim udział przedstawicielki grupy Senzala (jedna z większych i bardziej znaczących grup capoeira w Brazylii, założona w 1964 r.). Ówcześnie, w Brazylii działały jedynie 2 mestras (forma żeńska od „mestre”, czyli nazwy oznaczającej capoeiristę posiadającego najwyższy stopień (cordao) w capoeirze): Edna oraz Sandrinha (Capoeira, 2005). Głównym problemem, poruszanym przez mówczynie, był brak wsparcia dla kobiet-capoeiristas, oraz jego konsekwencje, czyli panujące wśród nich poczucie niedocenienia i posiadania niskiego statusu w świecie capoeiry. Zgromadzone podczas zjazdu kobiety zgodziły się również ze stwierdzeniem, iż „wśród graczy płci żeńskiej istnieje agresja i nadmierne współzawodnictwo”, co zostało uznane za „spadek po określonym typie edukacji i pozycji, na jaką kobiety zostały skazane w społeczeństwie, co dopiero ostatnimi czasy zaczęło się powoli zmieniać” (Capoeira, 2005: 181). Równie istotne, co sam fakt zaistnienia tematu kobiecego w capoeirze, w oficjalnym programie zjazdu, było także stwierdzenie Joao Pequeno, ówczesnego przedstawiciela powszechnie poważanych członków velha guarda (starych mistrzów). Mestre, zapytany przez jedną z uczestniczek, co velha guarda myśli o uczestnictwie kobiet w ruchu capoeiry, odparł: „Kobiety mają ciała ludzkie, podobnie jak mężczyźni, i czują to samo. Być może jeszcze bardziej potrzebują capoeiry, ponieważ mają mniej siły fizycznej. Uważam, że w capoeirze wszyscy są równi.” (za: Capoeira, 2005: 181).

 

„Wszyscy są równi”. Stwierdzenie to, samo w sobie, wydaje się ze wszech miar słuszne i poprawne, i zapewne zostało wypowiedziane w jak najlepszych intencjach. Nie posiada jednak ono magicznej mocy natychmiastowego eliminowania wszelkich nierówności związanych z płcią, tkwiących w kulturze, z której wywodzi się i czerpie po dziś dzień capoeira, a które to, na przykład, ujawniają się podczas analizy pieśni śpiewanych na roda.

 

W capoeirze niezwykle istotną rolę odgrywa bowiem muzyka, a zwłaszcza instrument zwany berimbau, który nadaje rytm roda*4: wolniejszy (angola), lub szybszy (regional). Zgromadzeni w kręgu gracze śpiewają, klaszczą w ręcew rytm muzyki, co tworzy specyficzną, charakterystyczną dla tej sztuki walki atmosferę, przyczyniając się do wytworzenia pozytywnej energii między capoeiristas, zwanej axe (pojęcie to jest związane z afrobrazylijską religią candomble, gdzie oznacza obecność mocy starych afrykańskich bogów i bogiń na ziemii); (Delamont, 2005). Pieśni śpiewane podczas roda mogą odnosić się do wielu tematów: religii, legend, folkloru i obyczajów brazylijskich, okresu niewolnictwa w Brazylii, wielkich mistrzów capoeiry itp. Pokazują one również relacje między płciami, rolę kobiet w capoeirze, oraz socjokulturowe zmiany zachodzące na tych polach (Barbosa, 2006; za: McHugh, 2008 ). Większość pieśni w capoeirze była przekazywana ustnie uczniom przez ich mistrzów, na przestrzeni wielu pokoleń, stąd trudno ustalić prawdziwą datę powstania niektórych pieśni oraz ocenić, czy są one w istocie stare, czy nowe (a więc także nakreślić drogę ich przemian). Według Barbosy (2006, za: McHugh, 2008) powszechne jest to, iż pieśni te odzwierciedlają stereotypy pokutujące w brazylijskim społeczeństwie, a zwłaszcza tendencje mizoginistyczne (podobny układ panuje w brazylijskiej muzyce popularnej, która to niekiedy przenika do capoeiry). Mężczyźni opisywani są jako ci, którzy ustalają reguły i normy zachowań, natomiast kobiety przedstawiane są jako podstępne uwodzicielki, prowadzące mężczyzn do zguby (tłumaczenie własne tekstów pieśni z języka angielskiego, z: McHugh, 2008):

 

Minha mãe sempre dizia Moja matka zawsze mówiła mi

Que a mulher matava homem. Że kobieta zabiła mężczyznę.

Agora acabei de crer: Teraz dochodzę do wniosku

Quando não mata, consome. Że kiedy go nie zabija, konsumuje go

 

(tekst pieśni z: Bola Sete, 1997; za: Barbosa, 2006))

 

Kolejna pieśń, zatytułowana „O Calado é Vencedor,” – „Ten, który jest cichy (spokojny) wygrywa”, także traktuje o naturze kobiecej, porównując ją do natury węża. Dodatkowo jest tu wskazanie na biologiczne uwarunkowanie pierwiastka zła w kobiecej naturze, poprzez posiadanie owej jadowitej krwi. Wskazuje się więc na jej przebiegłość, chytrość (pozbawienie pieniędzy bogatego mężczyznę) oraz brak jakichkolwiek skrupułów moralnych (zabranie godności biednemu mężczyźnie) (Barbosa, 2006).

 

O calado é vencedor Ten, który jest cichy (spokojny) wygrywa

Para quem juízo tem, Dla każdego, kto posiada zdrowy rozum (rozsądek),

Quem espera ser vingado Kto czeka, aby być pomszczonym,

não roga praga em ninguém. Nigdy nikogo nie przeklina,

A mulher é como a cobra, Kobieta jest jak wąż,

tem sangue de “peçanha,” Z jadowitą krwią,

deixa o rico na miséria, Zostawia bogatego mężczyznę w nędzy (nieszczęsnego),

deixa o pobre sem vergonha. A biednego mężczyznę bez godności.

 

(tekst pieśni z: Bola Sete, 1997; za: Barbosa, 2006)

 

Najpoważniejszym jednak zarzutem, który można postawić pod adresem pieśni wykorzystywanych w capoeirze jest sankcjonowanie przemocy stosowanej wobec kobiet. Mężczyźni są tu przedstawiani jako zobojętniali emocjonalnie lub jako ofiary kobiecej przebiegłości. Fakt owego męskiego cierpienia zdaje się być przywoływany jako usprawiedliwienie dla stosowania wobec kobiet praktyk dyscyplinujących, w tym także kar cielesnych:

Xique-Xique, moçambira Xique-xique, moçambira

Mandacaru, palmatória. Mandacaru, palmatória*

A mulher quando não presta, Kiedy kobieta jest bezużyteczna

O homem manda embora. Mężczyzna odsyła ją od siebie

(tekst pieśni z: Bola Sete, 1997; za: Barbosa, 2006)

Xique-xique i Mandacaru to rodzaje kaktusów, natomiast palmatoria to także rodzaj kaktusa, a również rodzaj drewnianej łyżki, używanej do karcenia niegrzecznych uczniów (za: McHughs, 2008).

 

Zastanawiający jest fakt, iż pomimo wielu zmian w postrzeganiu natury, roli i pozycji kobiet, które zachodziły równolegle z rozwojem capoeiry, tradycyjne pieśni podkreślające hierarchię płci wciąż są wykonywane na roda, co świadczy o tym, według Barbosy, iż niektóre z wartości moralnych zawartych w ich słowach, są nadal żywe w społeczeństwie brazylijskim.

Pragnąc zachować obiektywność, należy jednak przyznać, iż owe szowinistyczne postawy, obecne w treści niektórych pieśni capoeiry i prezentowane przez niektórych graczy, stoją w sprzeczności z filozoficznymi podstawami samej sztuki-walki-tańca-rytuału (Barbosa, 2006). Także w związku z coraz liczniejszą grupą kobiet trenujących capoeirę, powstają nowe pieśni wykorzystywane podczas roda, tworzone przez kobiety i o kobietach.

 

Co więcej, poprzez światowe rozprzestrzeniania się capoeiry, a tym samym opuszczenie jej macierzystej kolebki – Brazylii, podlega ona nowym wpływom, trendom, które to zmierzają ku traktowaniu żeńskich capoeiristas na równi z męskimi. Brazylijska badaczka twierdzi jednak, iż mimo obecnej niepodważalnej obecności kobiet w capoeirze, istnieje „kulturowa i czasowa luka [gap], utrudniająca kobietom zarówno ilościowe, jak i jakościowe uczestnictwo” (Barbosa, 2006: 14). Polega to głównie na tym, iż mężczyźni czerpią dziś korzyści z wieloletniej, zmaskulinizowanej tradycji capoeiry, w której to męscy mistrzowie służyli jako genderowe modele do naśladowania dla wielu pokoleń młodych mężczyzn i chłopców, podczas gdy kobiety mają szansę na zaistnienie i odnoszenie takich korzyści dopiero od ostatnich dwudziestu lat (Barbosa, 2006).

Jak opisywany stan rzeczy ma się do sytuacji kobiet trenujących capoeirę w Polsce? Z jednej strony można by założyć, iż ze względu na brak takich obciążeń kulturowych, o których pisze Barbosa, jakie występują w Brazylii oraz stosunkowo krótką, bo zaledwie 10-letnią tradycję uprawiania capoeiry w naszym kraju*5, nie powinny występować znaczące nierówności między płciami. Z drugiej jednak stronie, na co w swej pracy wskazuje Delamont, najwyższą pozycję w hierarchii świata capoeiry zajmują gracze z Brazylii; panuje powszechne przekonanie, zarówno wśród uczniów i nauczycieli, iż wszystko, co brazylijskie, jest lepsze, bardziej autentyczne, a także, bardziej prestiżowe. Pieśni śpiewane podczas roda są wciąż w języku portugalskim (odmianie brazylijskiej), a bardziej zaawansowani uczniowe zobligowani są do nauki choćby podstaw tego języka oraz do wyjazdu do Brazylii w celu poznania korzeni capoeiry (Delamont i Stephens, 2008).

 

Rozmawiając z kilkoma przedstawicielkami grupy zajmującej się capoeirą w Polsce, starałam się dowiedzieć czegoś o istniejącym porządku płci oraz potencjalnych nierównościach na tym polu. Wszystkie moje rozmówczynie (były to rozmowy zapośredniczone komputerowo) zgodnie stwierdziły, iż kobiety, które trenują, są w trakcie zajęć traktowane na równi z mężczyznami. Co ciekawe, owa równość jest dość specyficznie i jednostronnie rozumiana, mianowicie jako równość w obowiązkach, bądź w identycznej sile otrzymywanych ciosów, nie ma natomiast żadnej wzmianki o jakichkolwiek prawach, tak jakby respondentki obawiały się posądzenia o wykorzystywanie swojej roli płciowej do próby uzyskania pewnych przywilejów, czy ulg. Według Malwiny (17 lat, trenuje od 2,5 roku) „Moim zdaniem kobieta jest tak samo traktowana jak mężczyzna w capoeirze. Owszem, zdarzają się wyjątki, gdzie mężczyźni podczas walki starają się nie używać aż takiej siły.. szczerze to raczej wyjątki rzadko spotykane hehe nie raz już porządnie dostałam więc wiem że płeć nie ma tu znaczenia ” (cytat dosłowny). Inna respondentka, Paulina (21 lat, trenuje od 6 lat), wypowiada się w podobnym tonie: „Nie ma podziału na osobne techniki dla pań, nie uznawane są wymówki typu „ boję się to zrobić, nie będę tego ćwiczyć” (szczególnie w czasie ćwiczeń typowo akrobatycznych), panuje dyscyplina więc wszyscy uczestniczący w treningu mają obowiązek się podporządkować i robić to samo.”

 

Różnice zauważane są natomiast w ocenianiu potencjalnych osiągnięć kobiet i mężczyzn. „Jednak jeśli chodzi o potencjalne osiągnięcia kobiet, nie ma się co oszukiwać. Podczas walki w roda szanse kobiety i mężczyzny nie są wyrównane. Na roda liczy się dość mocno masa, szybkość, siła.” (Paulina). Zwrócona zostaje także uwaga na inne czynniki hamujące rozwój osiągnięć kobiet w capoeirze: ”[…] uważam, że kobiety w capoeira zawsze stoją troszkę na boku. Aby dostać się do instrumentów, czy do roda, muszą pchać się rękami i nogami. Myślę, że dzieję się tak dlatego, że jest nas zdecydowanie mniej niż panów. Dodatkowo w naturze kobiet leży jednak jakaś skromność i nieumiejętność przepychania się przed szereg. Na capoeira trzeba walczyć o pozycje i szacunek.” (Paulina). Tak więc znów jest to „wina” kobiecej natury (jak widać więc również i kobiety dobrze zinternalizowały stereotypy dotyczące własnej płci), niedostrzegane są natomiast uwarunkowania społeczno-kulturowe, mogące mieć wpływ na ów opisywany brak asertywności kobiet, tym bardziej na polu definiowanym tradycyjnie jako męskie.

 

Czy zatem capoeira stwarza przestrzeń dla równego realizowania się w niej zarówno kobiet, jak i mężczyzn? Z dużą dozą przekonania można odpowiedzieć, że tak, ale jeszcze nie teraz. Ze względu na stosunkowo krótki okres obecności kobiet w capoeirze, prawdopodobnie minie jeszcze trochę czasu, zanim utorują sobie własną drogę rozwoju, przełamując bariery w postaci kulturowych i genderowych stereotypów, zarówno tych tkwiących u korzeni capoeiry, jak i tych „otrzymanych” od własnego społeczeństwa, w procesie socjalizacji. Co nie zawsze jest takie proste zważywszy na kobiecą „naturę”…

 

 

*1 W społeczności capoeiry powszechne jest nadawanie przydomków nowym uczniom przez ich nauczycieli, które to zwykle funkcjonują później oficjalnie przez cały okres trwania czyjejś kariery w capoeirze.

*2 Mestre Pastinha, a właściwie Vicente Ferreira Pastinha (1889-1982) to druga, obok Mestre Bimby, główna postać w capoeirze w XX wieku, legendarny niemalże nauczyciel, zajmującie się odmianą cpaoeiry zwaną capoeira angola (za: Almeida, 2005).

*3 capoeiras i capoeiristas to synonimi oznaczające osoby uprawiające capoeirę.

*4 Roda jest to krąg, w którym gromadzą się capoeiristas podczas rodzaju gry-walki (zwanej również roda) pomiędzy parą uczestników znajdujących się aktualnie w środku.

*5 Historię capoeiry w Polsce można znaleźć na licznych stronach internetowych grup zajmujących się tą sztuką walki, np.http://www.capoeira.sosnowiec.pl/mojewww/php/viewpage.php?page_id=10

 

Imiona respondentek zostały zmienione na ich życzenie.

 

Bibliografia:

1.Almeida, B.: Capoeira (2005). Brazylisjka forma sztuki. Tłum. Barbara Górecka Wrocław , Purana

2.Barbosa, M. (2006): Representations of Women in Capoeira Songs; Tłum. Shayna McHugh; za: http://www.plcs.umassd.edu/plcs12texts/barbosajun162006.doc

 

3.Capoeira, N.: Capoeira (2005). Sztuka walki, muzyka, taniec, życie. Tłum. Barbara Górecka; Wrocław: Purana.

4.Delamont, S. i Stephens, N. (2008): Up on the Roof: The Embodied Habitus of Diasporic Capoeira; Cultural Sociology, (2), 57; 57-74

5. Delamont, Sara (2005): ‚No place for women among them? Reflections on the axé of fieldwork’, Sport, Education and Society,10:3,305 — 320