Flash back, nostalgia i  déjà vu

Flash back, nostalgia i déjà vu

O albumie An Empty Bliss Beyond This World Jamesa Kirbiego (The Caretaker)

Wspomnienia przeszłości mogą powracać pod wpływem rozmaitych bodźców. Często nieświadomie uruchomione zmysły zupełnie niespodziewanie przypominają o minionych wydarzeniach. Niezależnie od tego czy opowiadamy się za metafizyką filozoficzną (platońska anamneza – wizją, która zakłada, że jesteśmy w stanie uświadomić sobie prawdy moralne i religijne, niezależnie od naszego doświadczenia zmysłowego), czy literacką (proustowska magdalenka – koncepcja Marcela Prousta, który twierdzi, że pewne bodźce: dźwięki, zapachy i smaki są w stanie wywoływać wspomnienia), powracających reminescencji nie da się kontrolować. Umysł ma niezwykłe możliwości, jeśli chodzi o przechowywanie i odtwarzanie informacji. Czy można przedstawić pracę mózgu za pomocą języka muzyki? Próbę podjął angielski twórca muzyki elektronicznej i dark ambientu – James Kirby. Głównym tematem płyty An Empty Bliss Beyond This World artysta uczynił szeroko rozumiane patologie pamięci  ̶  chorobę Alzheimera, demencję starczą i otępienie. Kirby pod pseudomimem The Caretaker cyfrowo przetworzył utwory zawarte na przedwojennych płytach winylowych i ułożył z nich nostalgiczną kompilację sampli, które odzwierciedlają zapis pamięci (a może raczej niepamięci) chorego.

An Empty Bliss Beyond This World a teoria muzyki eksperymentalnej

The Caretaker w albumie An Empty Bliss Beyond This World czerpie inspirację z teorii muzyki eksperymentalnej, szczególnie w kwestii odbioru. John Cage – jeden z prekursorów muzyki eksperymentalnej – podczas próby zdefiniowania jej istoty napisał, iż ,,uwaga  zostaje przesunięta w stronę jednoczesnej obserwacji i słuchania wielu rzeczy włącznie z otoczeniem – a więc nabiera bardziej inkluzywnego (…) charakteru – kwestia tworzenia, w sensie konstruowania zrozumiałych struktur, traci na znaczeniu”(Cage 1968:9). Istotnie, w projekcie Kirby’ego słuchanie staje się składnikiem kompozytorskim. Kluczową rolę odgrywa nastrój, jaki wywołuje w odbiorcy kompilacja i forma prezentowanych utworów. Jednak w przeciwieństwie do kreatywnej i produktywnej funkcji, którą pełni słuchacz, w muzyce eksperymentalnej The Caretaker narzuca partykularną interpretację i świadomie steruje jego emocjami. Uczucie melancholii, wywołane przez przedwojenne kompozycje i spokojne dźwięki pianina, zostaje wiele razy brutalnie zakłócone. Nagrania urywają się w najbardziej nieoczekiwanych momentach, a następnie pojawiają się jako przetworzone elektronicznie sample w towarzystwie szumów i hałasów. Jaką funkcję pełnią zakłócenia w kompozycji An Empty Bliss Beyond This World? Koncepcja Simona Reynoldsa, według której noise ,,zakłóca przekaz, zanieczyszcza kod, uniemożliwia powstanie sensu” (Reynolds 2010: 82), uwydatnia rolę zwiększonej dezorientacji u odbiorcy. Jeśli natomiast utożsamić noise z hałasem, za główną funkcję można przyjąć potęgowanie poczucia dyskomfortu i niechęci. Szumy i zakłócenia oddziałują na nastrój odbiorcy oraz wprowadzają go w mglistą i tajemniczą konstrukcję przestrzeni muzycznej. Niektóre utwory, takie jak Mental Carvens Without a Sunshie, pojawiają się na płycie kilka razy. Sam Kirby podkreśla, iż jego zamiarem jest: ,,powtarzanie niektórych elementów, aby wywołać u słuchaczy wrażenie déjà vu i spotęgować uczucia zagubienia i niepokoju” (Davenport 2014). W muzyce eksperymentalnej procesy repetycyjne nadają dźwiękom autonomię względem jakiejkowiek poprzedzającej struktury oraz pełnią funkcję katarktyczną – uwalniają słuchacza od konieczności śledzenia ukierunkowanej ewolucji. Repetytywność w twórczości The Caretakera (podobnie jak w Well Tuned Piano La Monte Younga) ma za zadanie ,,stworzyć katalog wiążący współbrzmienie z emocjami” (Mertens 2010: 385). Nie oznacza to jednak, że słuchacz sam może wybrać początek i koniec utworu nic przy tym nie tracąc. An Empty Bliss Beyond This World to album przeznaczony do słuchania w całości, ponieważ tylko w obliczu nadrzędnej perspektywy można zrozumieć koncepcję autora. Muzyka Kirby’ego pochłania odbiorcę tak, jak nostalgiczne kompozycje Briana Eno, ale w przeciwieństwie do ambientu nie da się jej ignorować.

Patologie pamięci jako inspiracja artystyczna

Jamesa Kirbiego zainspirowała muzykoterpia – metoda pracy z osobami, które cierpią na zaburzenia pamięci. Podobno pacjenci z Alzheimerem łatwiej przypominają sobie informacje, gdy są one umieszczone w muzycznym kontekście. Chociaż wielką trudność sprawia im przywołanie stosunkowo niedawnych zdarzeń, z łatwością mogą opowiadać o dzieciństwie i latach młodości. Być może dlatego artysta posłużył się materiałem nagranym na przedwojennych płytach winylowych – chciał stworzyć przestrzeń znajomą i komfortową dla ucha słuchacza, który go zainspirował. James Kirby przyznaje w wywiadzie, iż ,,wiele tytułów pochodzi z książek o ludziach cierpiących na Alzheimera” (Kirby 2011). Wpływ osobliwego charakteru chorób związanych z utratą pamięci widać nie tylko w kreacji nastroju dźwiękowego, lecz także w konstrukcji albumu. Muzyka The Caretakera próbuje odtworzyć pracę uszkodzonego mózgu. Widać to szczególnie wyraźnie, jeżeli przyjrzymy się objawom związanym z patologiami pamięci. Do charakterystycznych symptomów choroby Alzheimera można zaliczyć parafazje semantyczne oraz echolalie (niepotrzebne powtarzanie słów lub zwrotów wypowiedzianych przez inne osoby). Powtarzane w kółko stereotypowe wypowiedzi przypominają zacinające się płyty winylowe w kompozycji The Caretakera. Również częste zmiany zachowania, obniżenie wrażliwości na kontrast i towarzyszące chorym omamy wzrokowe oraz słuchowe mają swoje odbicie w konstrukcji albumu. Przestrzeń dźwiękowa An Empty Bliss Beyond This World przypomina świat osoby chorej. Konstrukcja, w której trudno się zorientować (apraksja konstrukcyjna u chorych), wywołuje uczucia często towarzyszące osobom chorym – zagubienie, bezsilność i obniżony, dysforyczny nastrój. Stan, który często opisuje się u chorych jako falujące zaburzenia świadomości, idealnie oddaje istotę nastroju stworzonego na płycie.

Wybitny twórca muzyki minimalistycznej Philip Glass twierdził, iż:  ,,(…) muzyka nie jest dosłowną interpretacją życia i właściwego mu doświadczenia czasu” ( Mertens 2010: 385). An Empty Bliss Beyond This World doskonale wpisuje się w tę definicję poprzez umieszczenie słuchającego w przestrzeni ponadhistorycznego makroczasu. Z jednej strony album wzbudza dezorientację i niepokój, z drugiej – wywołuje nostalgiczny uśmiech, pozwala na chwilę zmienić perspektywę i zakłóca linearne postrzeganie rzeczywistości. Klucz do zrozumienia albumu The Caretakera tkwi w tytule – słowo ,,bliss” oznaczające ,,szczęście”, ,,błogość”, ,,rozkosz” daje możliwość nowych interpretacji. Ambiwalencję uczuć, które towarzyszą odsłuchiwaniu tego albumu, najlepiej oddał chyba Mike Powell w swojej recenzji albumu: ,,Nikt nie musi mi przypominać, że utrata pamięci wyprowadza z równowagi i wywołuje irytację. Tracę ją prawdopodobnie, gdy teraz piszę. W przyszłości ten proces znacznie pewnie przyspieszy i spędzę moje ostatnie godziny powtarzając się i wpatrując w okno. To, co najbardziej podoba mi się w Bliss, to fakt, iż jak sugeruje tytuł jest coś metaforycznie pięknego – nawet odrobinę zabawnego – w życiu wewnątrz powtarzającego się tonu, w tańczeniu z nikim”(Powell 2011).

Źródła

Biklewicz A. (2000) Psychiatria: podręcznik dla studentów medycyny, Lublin,Wydawnictwo Lekarskie PZWN.

Cage J. (1968) Silence: Lectures and Writings, przeł. Mendyk M., w: Nyman M, Muzyka Eksperymentalna Cage i po Cageu, Gdańsk, Wydawnictwo słowo/obraz terytoria.

Davenport J., James Kirby (The Caretaker): Interview, tłum. własne, www.tinymixtapes.com/features/James-kirby-caretaker(15 stycznia 2014).

Kirby J., Conversations with The Caretaker, tłum. własne, www.reviews.headphonecommute.com/2011/09/02/ conversations-with-the-caretaker (15 stycznia 2014).

Libera M. (2012) Doskonale zwyczajna rzeczywistość. Socjologia, geografia albo metafizyka muzyki, Warszawa, Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Mertens W. (2010) Podstawowe idee minimalizmu, przeł. Kutyła J., w: Kultura dźwięku. Teksty o muzyce nowoczesnej, Gdańsk, Wydawnictwo słowo/obraz terytoria.

Nyman M (2011) , Muzyka Eksperymentalna Cage i po Cageu, przeł. Mendyk M., Gdańsk, Wydawnictwo słowo/obraz terytoria.

Powell M. The Caretaker, tłum. własne, http://pitchfork.com/reviews/albums/15518-an-empty-bliss-beyond-this-world/(15 stycznia 2014).

Reynolds S. (2010) Noise, przeł. Matuszkiewicz M., w: Kultura dźwięku. Teksty o muzyce nowoczesnej,  Gdańsk, Wydawnictwo słowo/obraz terytoria.