Międzynarodowy system walutowy do 1973 ROKU

Międzynarodowy system walutowy można zdefiniować za The Columbia Encyclopedia jako: „reguły i procedury zgodnie, z którymi różne narodowe waluty są wzajemnie wymieniane w ramach światowego handlu”[1].

Szerzej międzynarodowy system walutowy definiuje Adam Budnikowski, według którego jest to „zespół zasad, procedur, instrumentów i instytucji niezbędnych do wykonywania płatności międzynarodowych”[2].

Autor ten wymienia cztery kryteria oceny międzynarodowego systemu walutowego. Sprawny system walutowy powinien:

 

„zapewnić gospodarce światowej dostateczną podaż pieniądza”,

„ułatwiać przywracanie czasowo zachwianej równowagi bilansu płatniczego”,

dysponować takimi środkami prowadzącymi do przywrócenia równowagi zewnętrznej, które nie czynią tego kosztem równowagi wewnętrznej,

„stabilizować stosunki gospodarcze pomiędzy państwami”[3].

 

 

Inaczej warunki sprawnego systemu walutowego określa Robert Gilpin. Według niego system ten musi rozwiązywać trzy problemy:

 

płynności (liquidity) – system dostarcza odpowiednią podaż pieniądza;

dostosowania (adjustment) – system zapewnia równowagę bilansu płatniczego poszczególnych państw i w razie zachwiania owej równowagi dostarcza instrumentów pozwalających ją przywrócić;

zaufania (confidence) – system musi przeciwdziałać destabilizującym przepływom kapitału wynikającym z braku zaufania wobec systemu[4].

 

 

 

Za istotę międzynarodowego systemu walutowego możemy uznać jego wpływ na przywracanie zachwianej równowagi wewnętrznej i zewnętrznej. Przez równowagę wewnętrzną należy rozumieć utrzymywanie stabilnego poziomu cen i pełnego wykorzystania krajowych czynników produkcji (a więc pełnego zatrudnienia). Równowagę zewnętrzną można natomiast zdefiniować jako „unikanie nadmiernej nierównowagi w płatnościach międzynarodowych”[5].

 

 

 

Robert Gilpin podkreśla, że istnieje wiele sposobów rozwiązania powyższych dylematów. Wybór konkretnego kształtu systemu walutowego nie stanowi „ucieleśnienia liberalnego, leseferysytycznego ideału <bezosobowego, w pełni automatycznego i politycznie symetrycznego międzynarodowego porządku monetarnego>”[6]. W rzeczywistości odzwierciedla on raczej interesy dominujących potęg politycznych i ekonomicznych. XIX-wieczny system waluty złotej faworyzował interesy brytyjskie kosztem pozostałych państw. Fiasko prób powrotu do tego systemu po I wojnie światowej wynikało w dużej mierze z upadku brytyjskiej hegemonii. Objęcie po II wojnie światowej przez Stany Zjednoczone roli przywódcy świata kapitalistycznego pozwoliło utworzyć system Bretton Woods. Zarazem utrata przez ten system stabilności od drugiej połowy lat sześćdziesiątych XX wieku wiązała się z kolejnym przeobrażeniem światowego układu politycznego i ekonomicznego panowania.

 

 

 

Do 1973 roku możemy wyróżnić następujące międzynarodowe systemy walutowe:

 

system waluty złotej (system walutowo-złoty, gold standard) w latach 1870-1914;

system waluty sztabowo-złotej (gold bullion standard) od konferencji w Genui w 1922 r. do czasów Wielkiego Kryzysu (choć niektóre państwa trwały przy tym systemie aż do 1936 r.);

system dewizowo-złoty (system z Bretton Woods, gold – exchange system) od 1944 r. do 1973-76 r.

 

 

 

Narodziny międzynarodowego systemu walutowego

 

Podobnie jak gospodarka światowa, również międzynarodowy system walutowy, który gospodarkę tę obsługuje, jest zjawiskiem historycznym. Przed powstaniem systemu waluty złotej handel międzynarodowy był obsługiwany przez wzbudzające zaufanie złote i srebrne monety, takie jak arabskie dinary, weneckie dukaty, czy bizantyjski solid. Podaż tych monet była ściśle uzależniona od dostępności kruszca, co sprawiało, że „przez stulecia międzynarodowy system walutowy był w dużej mierze apolityczny”[7]. Co więcej, system wymiany międzynarodowej, był w dużej mierze oddzielony od systemu wymiany na rynku wewnętrznym. W odróżnieniu od tego pierwszego rynek wewnętrzny na tyle podlegał ingerencji rządzący, na ile byli oni w stanie modyfikować ilość kruszcu w walucie lokalnej. (Trzeba jednak zaznaczyć, że ówczesna wymiana lokalna miała w dużej mierze charakter barterowy).

 

Sytuacja ta zaczęła się zmieniać począwszy od XVI wieku w następstwie wielkich odkryć geograficznych. Wraz z napływem ogromnych ilości kruszcu do Europy zaczęło się załamywać oddzielenie waluty lokalnej i międzynarodowej, a gospodarki narodowe w coraz większym stopniu zaczęły tracić dawną autonomię[8]. Wprawdzie w pierwszej połowie XIX wieku stosowano na szerszą skalę banknoty, jednak częste deprecjacje sprawiły, że ponownie zamieniono je na monety. W większości krajów obowiązywał bimetalizm (jednoczesne funkcjonowanie waluty złotej i srebrnej). System waluty złotej zaczął wypierać bimetalizm począwszy od lat sześćdziesiątych XIX wieku[9].

 

 

 

System waluty złotej

 

Złoto było wykorzystywane jako środek wymiany już od czasów starożytności. Niemniej, za datę powstania systemy waluty złotej jako instytucji prawnej należy uznać rok 1819, w który Wielka Brytania zniosła ograniczenia wywozu złotych monet i sztab[10]. Następnie do systemu zaczęły przyłączać się kolejne państwa. W pełni ukształtowany system waluty złotej istniał w latach 1870-1914. Jego istota sprowadzała się do utrzymywania sztywnych kursów walut. Złoto było jedyną podstawą ustalania kursów walut. Banki centralne poszczególnych państw były zobowiązane do wymiany na każde żądanie ich waluty narodowej na złoto po stałym kursie. System ten nie dopuszczając do dewaluacji i rewaluacji sprzyjał szybkiemu przywracaniu równowagi zewnętrznej kosztem jednak równowagi wewnętrznej. Metodę przywracania równowagi w tym systemie opisuje mechanizm przepływu kruszcu i dostosowań cen (price-specie flow mechanism) opisany przez Davida Hume’a. Wbrew doktrynie merkantylizmu Hume uważał, iż gromadzenie kruszce przez poszczególne państwa nie tylko nie sprzyjałoby bogactwu, ale byłoby wręcz niemożliwe do zrealizowania. Zwiększenie bowiem podaży pieniądza (które byłoby następstwem gromadzenia kruszcu) automatycznie doprowadziłoby do zwiększenia się poziomu cen. W konsekwencji, zahamowałoby to eksport danego państwa i zwiększyło jego import, prowadząc do ponownego zrównoważenia bilansu płatniczego tego państwa. Analogicznie deficyt bilansu płatniczego uruchomiłby odwrotny mechanizm: obniżenie cen (spowodowane zmniejszoną podażą pieniądza), wzrost eksportu, spadek importu.

 

Reasumując, system waluty złotej zmuszał państwa do utrzymywania stałych cen złota i równowagi bilansu płatniczego kosztem „celów społecznych”. Zachwiana równowaga zewnętrzna danego państwa była przywracana przez wzrost bezrobocia oraz inflację (a więc kosztem równowagi wewnętrznej). R. Gilpin twierdzi, że system ten był produktem współwystępowania trzech czynników:

 

hegemonii Wielkiej Brytanii,

ideologii leseferyzmu,

dominacji w społeczeństwie brytyjskim konserwatywnej klasy średniej (dla której poziom bezrobocia w klasie robotniczej nie stanowił głównego przedmiotu troski)[11].

 

Wielka Brytania posiadała wówczas dominującą pozycję ekonomiczną. Jej udział w handlu światowym wynosił w latach 1840-1870 około 25%. Wzrost angielskiego eksportu w latach 1820-1870 kształtował się na poziomie 5% rocznie[12]. W 1875 r. kapitał brytyjski stanowił 2/3 światowych kapitałów eksportowych[13]. Z tego względu J. Skodlarski i R. Matera twierdzą, że to co moglibyśmy uznać w 1870 r. za gospodarkę światową było w istocie gospodarką brytyjską[14]. W konsekwencji to Wielka Brytania odnosiła największą korzyść ze stabilnej międzynarodowej sytuacji ekonomicznej.

 

Osłabienie wymienionych wyżej trzech elementów po I wojnie światowej uniemożliwiło powrót do gold standard. Leseferystyczne państwo przemieniało się powoli w welfare state, dla którego ważniejsza od równowagi zewnętrznej była równowaga wewnętrzna. Powrót do gold standard nie był możliwy z jeszcze jednego zasadniczego powodu: Już przed I wojną światową istniał deficyt złota. Dodatkowo, wydatki i zniszczenia wojenne nakręciły spiralę inflacyjną. Państwa w obawia przed utratą swych rezerw złota (które miały służyć stabilizacji ich gospodarek) odmawiały więc wymiany waluty na złoto.

 

 

 

Interregnum

 

R. Gilpin okres od 1914 r. do 1944 r. nazywa interregnum pomiędzy brytyjskim i amerykańskim przywództwem. W 1922 r. z inicjatywy Wielkiej Brytanii na konferencji w Genui próbowano stworzyć fundamenty nowego stabilnego międzynarodowego systemu walutowego. Wobec niedostatecznej podaży złota dla zapewnienia płynności systemu, przyjęto wówczas częściowy standard złota. W ramach tego standardu mniejsze kraje mogły trzymać rezerwy w walutach, natomiast duże państwa powinny w charakterze rezerw wykorzystywać złoto. Państwa zrezygnowały z bicia złotych monet, które zostały zastąpione sztabami złota. Dlatego też system ten określa się mianem waluty sztabowo-złotej. Złoto było nadal wykorzystywane do bilansowania obrotów międzynarodowych. W obiegu krajowym natomiast pieniądz przestał być wymieniany na złoto.

 

Wybuch Wielkiego Kryzysu w 1929 r. zniweczył jednak próby powrotu do stałych kursów walut. W rzeczywistości, najdotkliwiej skutki kryzysu odczuły te państwa, które starały się utrzymać w systemie waluty złotej najdłużej. Państwa natomiast, które zrezygnowały z utrzymywania stałych kursów walut mogły sobie pozwolić na bardziej ekspansywną politykę pieniężną: zwiększając podaż pieniądza doprowadzały do deprecjacji swej waluty, co łagodziło skutki spadku popytu światowego[15]. Doprowadziło to jednak do powstania spirali dewaluacji. Szanse wygranej zyskiwało państwo, które w największym stopniu zdewaluowałoby swą walutę; w rzeczywistości jednak na niestabilnej sytuacji lat trzydziestych XX wieku tracili wszyscy: wymiana międzynarodowa uległa zahamowaniu, a gospodarka światowa ponownie podzieliła się na oddzielone od siebie enklawy.

 

Brak mechanizmów, które stanowiłyby kompromis pomiędzy dążeniem do równowagi zewnętrznej i wewnętrznej (konieczność poświęcania równowagi wewnętrznej w imię zewnętrznej) doprowadził do załamania się systemu waluty złotej i powrotu do płynnych kursów walutowych w latach trzydziestych XX wieku. Po doświadczeniach międzywojennych mechanizm taki starano się wbudować przy projektowaniu kolejnego międzynarodowego systemu walutowego. Dla powszechnego zaakceptowania tego systemu niezbędne było jednak – jak przekonuje R. Gilpin – powstanie nowego światowego przywództwa. Przywódcą takim stały się po II wojnie światowej Stany Zjednoczone, które jako jedyne mocarstwo było po II wojnie światowej silniejsze ekonomicznie, niż przed jej rozpoczęciem.

 

 

 

Bretton Woods

 

Fundamenty nowego systemu walutowego ustanowiono na Konferencji Narodów Zjednoczonych ds. Walutowych i Finansowych w miejscowości Bretton Woods w Stanach Zjednoczonych w 1944 r. Ustanowiono wówczas dwie instytucje tzw. systemu Bretton Woods: Międzynarodowy Fundusz Walutowy i tzw. Bank Światowy.

 

Mimo istnienia radykalnych propozycji ustanowienia światowej waluty i światowego podatku od nadwyżki bilansu płatniczego, wysuwanych m.in. przez Johna Maynarda Keynesa[16], w Bretton Woods postanowiona raczej zwiększyć autonomię państw. Stworzony wówczas system dewizowo – złoty opierał się na wymienialności na złoto jednej kluczowej waluty – dolara amerykańskiego (po cenie 35 USD za uncję). Pozostałe waluty natomiast były utrzymywane w stałym kursie wobec dolara, bezpośrednio jednak nie musiały być wymieniane na złoto (państwa mogły trzymać swoje rezerwy nie w złocie, ale w USD). Banki centralne zostały zobowiązane do interweniowania na rynku walutowym w przypadku wahań kursów przekraczających już ± 1% wobec ustalonego parytetu. Zarazem jednak dwa mechanizmy chroniły zagrożoną równowagę wewnętrzną państw:

 

MFW mógł udzielać pożyczek państwom zagrożonym zachwianiem równowagi,

kursy walutowe wobec dolara mogły być korygowane w sytuacji „fundamentalnej nierównowagi” i po uzyskaniu na to zgody MFW.

 

 

 

R. Gilpin przekonuje, że system ten mimo, iż formalnie istniał w latach 1944-1976, w rzeczywistości – w swojej klasycznej formie – funkcjonował jedynie w latach 1958 – 1964[17]. Dopiero bowiem w 1958 r. większość państw zachodnio-europejskich przywróciło wymienialność swych walut. W 1964 r. Stany Zjednoczone przestają natomiast pełnić rolę odpowiedzialnego przywódcy międzynarodowego i zaczynają wykorzystywać swoją uprzywilejowaną pozycję dla własnych partykularnych celów, przyczyniając się do upadku systemu. Zaczynają wówczas prowadzić ekspansywną politykę fiskalną (wzrost wydatków spowodowany wojną w Wietnamie, programem budowy Wielkiego Społeczeństwa prezydenta Lyndona Johnsona), co wywołuje podniesienie się poziomu cen w USA. Wobec braku dewaluacji pozostałych walut, inne kraje zmuszone zostają do importu amerykańskiej inflacji. Następnie problem pogłębia dodatkowo kryzys stagflacyjny wywołany polityką OPEC.

 

Zbyt mała podaż światowego złota w połączeniu z powyższymi czynnikami zmusiła administrację prezydenta R. Nixona 15 sierpnia 1971 r. do zawieszenia dostępnej dotąd dla banków centralnych wymienialności dolara na złoto. (Wymienialność dla podmiotów prywatnych została zawieszona już wcześniej wraz z wprowadzeniem tzw. dwupoziomowego rynku złota w 1968r.) Ponadto, chcąc zmusić pozostałe państwa do rewaluowania swych walut wprowadzony zostaje 10% podatek na import do USA. (Z powodu powiązania wszystkich walut z dolarem rewaluacja wszystkich walut to jedyny sposób na dewaluację dolara.) W ramach porozumienia zawartego w grudniu 1971 r. (tzw. porozumienia Smithoniańskie) dolar został zdewaluowany średnio o 8%, a wyżej wymieniony podatek zniesiony. Porozumienie nie przyniosło jednak trwałych rezultatów. Pomimo dalszych działań obejmujących zawieszenie wymienialności walut i deprecjację dolara, ataki spekulacyjne na USD powtarzały się. W konsekwencji 19 marca 1973 r. kursy większości walut europejskich oraz japońskiego jena zostały upłynnione. Formalnie system stałych kursów został zastąpiony system kursów płynnych kierowanych w 1976 r. na szczycie czołowych państw członkowskich MFW w Kingston.

 

 

 

W drodze podsumowania zacytuję słowa R. Gilpina:

 

 

 

Podczas gdy dziewiętnasto-wieczny system waluty złotej i ideologia leseferyzmu podporządkowywała stabilność wewnętrzną międzynarodowym normom, natomiast okres międzywojenny cele te odwrócił, to reżim powojenny dążył do osiągnięcia obu tych celów[18].

 

 

 

W rzeczywistości jednak, próba połączenia obu tych celów nie mogła się powieść. Przyczyn fiaska nie należy poszukiwać bowiem wyłącznie w błędnej polityce makroekonomicznej Stanów Zjednoczonych, ale również – jak przekonuje John Harvey – w założeniach, które legły u podstaw systemu z Bretton Woods. Twórcy tego systemu nie przewidzieli, że będzie on musiał sprostać tak wielkiemu wolumenowi międzynarodowych przepływów pieniężnych, jak to miało miejsce w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku. Przepływy te ostatecznie doprowadziły do załamania się systemu[19].

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bibliografia

 

A. Budnikowski, Międzynarodowe stosunki gospodarcze, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2006.

 

R. Gilpin, The PoliticalEconomy of International Relations, Princeton University Press, Princeton 1987, s. 118-119.

J. T. Harvey, The International Monetary System and Exchange Rate Determination: 1945 to the Present, Journal of Economic Issues 2, 1995, s. 493-500.

 

P. Krugman, M. Obstfeld, Ekonomia międzynarodowa. Teoria i polityka, red. przekładu J.J.Michałek, W. Siwiński, PWN, Warszawa 2007, t. II.

R. Matera, J. Skodlarski, Gospodarka światowa. Geneza i rozwój, PWN, Warszawa 2004

Hans W. Singer, Bretton Woods and the UN System, The Ecumenical Review 3,1995, s. 348-355.

The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, Columbia University Press. New York 2007.

 

 

 

[1] The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, International Monetary System, Columbia University Press, New York 2007: “rules and procedures by which different national currencies are exchanged for each other in world trade”(tłum. własne).

 

[2] A. Budnikowski, Międzynarodowe stosunki gospodarcze, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2006, s. 362.

 

[3] Ib., s. 363.

 

[4]R. Gilpin, The PoliticalEconomy of International Relations, Princeton University Press, Princeton 1987, s. 118-119.

 

[5] P. Krugman, M. Obstfeld, Ekonomia międzynarodowa. Teoria i polityka, red. przekładu J. J. Michałek, W. Siwiński, PWN, Warszawa 2007, t. II, s. 300-301.

 

[6] R. Gilpin, op. cit., s. 123.

 

[7] R. Gilpin, op. cit., s. 120: „For millennia, the international monetary system was largely apolitical” (tłum. własne).

 

[8] Ib., s. 121.

 

[9] R. Matera, J. Skodlarski, Gospodarka światowa. Geneza i rozwój, PWN, Warszawa 2004 , s. 123.

 

[10] P. Krugman, M. Obstfeld, op. cit., s. 307.

 

[11] R. Gilpin, op. cit., s. 126.

 

[12] J. Skodlarski, R. Matera, op. cit., s. 121.

 

[13] Ib., s. 138.

 

[14] Ib., s. 122.

 

[15] P. Krugman, M. Obstfeld, op. cit., s. 316-317.

 

[16]Hans W. Singer, Bretton Woods and the UN System, The Ecumenical Review 3,1995, s. 348-355.

 

[17] R. Gilpin, op. cit., s. 134.

 

[18] R. Gilipin, s. 132-133: „Whereas the nineteenth-century gold standard and the ideology of laissez faire had subordinate domestic stabilityto international norms and the interwar period had reversed these objectives, the postwar regime tried to achieve both”. (tłum. własne)

 

[19] John T. Harvey, The International Monetary System and Exchange Rate Determination: 1945 to the Present, Journal of Economic Issues 2, 1995, s. 493-500.