2012: Epoka obywateli? Krótkie refleksje o minionym roku

2012: Epoka obywateli? Krótkie refleksje o minionym roku

Koniec roku to czas podsumowań, a także prognoz na przyszłość. Chociaż w ciągu ostatnich dni pojawiło się wiele artykułów traktujących o roli zeszłorocznych wydarzeń, jeśli ich znaczenie jest tak ogromne jak się wydaje, warto wrócić do nich jeszcze raz.

Rok 2011 przyniósł falę protestów niespotykaną od lat. Arabska wiosna, abstrahując od swoich źródeł ekonomicznych lub demokratycznych, o które ciągle toczy się spór, doprowadziła do obalenia autorytarnych reżimów. Ruch oburzonych zaczął stawiać pytania i żądania podważające obecny system gospodarczy i brak odpowiedzialności politycznej i ekonomicznej przywódców. Demonstracje w Rosji naruszyły stabilność wydawałoby się niepodważalnego reżimu. Wydarzenia minionego roku określane są jako bezprecedensowe. Dlaczego?

Ciekawego wyjaśnienia dostarcza w swoim artykule Vidar Helgesen (2012, age of citizen). Zwraca uwagę, że oddolnie zorganizowani protestujący nie zjednoczyli się wokół jednej ideologii lub geopolitycznej konfiguracji wspierającej wołanie o zmianę. Odwrotnie: zorganizowana siła była przywilejem represyjnych państw przeciwko którym ludzie wystąpili; ideologicznie wśród demonstrantów znaleźli się zarówno świeccy liberałowie jak i salafici; geopolitycznie mieli światowe interesy ekonomiczne, polityczne i w dziedzinie bezpieczeństwa przeciwko sobie (Helgesen:2011).

We współczesnej historii mieliśmy do czynienia z masowymi protestami. Obalenie komunistycznych reżimów w 1989, koniec apartheidu w Afryce Południowej, rewolucje w Gruzji czy na Ukrainie. Jednak co różni protesty lat 90 od obecnych? Wszystkie wymienione mobilizacje społeczne odbyły się za zgodą i przy wsparciu międzynarodowym. Czy tegoroczne również? Sytuacja przedstawicieli międzynarodowego biznesu i polityki w krajach Afryki Północnej była całkiem wygodna. Unia Europejska i Stany Zjednoczone podpisywały traktaty, umowy zacieśniając współpracę z niedemokratycznymi krajami. Ruch oburzonych powstał zdecydowanie nie na rękę elitom. A zatem można potwierdzić tezę Vadara, że ludzie zorganizowali się sami, w imię godności i demokracji, bez legitymizacji globalnych aktorów gospodarczych i politycznych.

Czy mamy zatem do czynienia z nową jakością? Skąd nagle takie poczucie podmiotowości w społeczeństwach? Zwolennicy teorii podmiotowości sprawczej powiedzą o wrodzonej chęci człowieka do zmiany otaczającej rzeczywistości. Wszelkiej maści teoretycy rewolucji zwrócą uwagę na spadek warunków życia lub ich polepszenie. Inni szukać będą odpowiedzi w rozwoju nowych technologii. Keith Kahn-Harris zachęca do wzięcia pod uwagę innego czynnika – nauki płynącej od propagatorów wolnego rynku. Zwolennicy neoliberalizmu od lat zachęcali do innowacyjnego podejścia i elastyczności pomocnej także w czasach kryzysu. Obecne ruchy społeczne wydają się korzystać z tych umiejętności, występując przeciwko swoim „nauczycielom”. Kontrowersyjna teza, ale warta rozważenia.

To pozytywna wizja, jednak realizm karze powstrzymać się od tak optymistycznych wizji zmian demokratycznych i upadku neoliberalnych zasad w roku 2012. Pomimo trwających protestów nie możemy mówić jeszcze o czwartej fali demokratyzacji. Dla przykładu: w Turcji politycy przyjmują ortodoksyjnie neoliberalny kierunek, w Europie wzrasta poparcie dla prawicowych populistów, w Afryce subsaharyjskiej przywódcy ciągle są w „posiadaniu” państw. Odwołując się raz jeszcze do cytowanego już autora: to co łączy obywateli państw autokratycznych i demokratycznych to pogarda dla politycznego procesu w obecnym kształcie i wołanie o zmianę, a to co łączy establishment w obydwu systemach to instynktowny opór na zmianę (Helgesen 2011).

Jednak pomimo tego oporu, ludzie wychodzą na ulice i występują przeciwko całemu systemowi… Może jednak nastaje epoka obywateli?

Helgesen V. (2011) 2011, age of citizen, online: http://www.opendemocracy.net/vidar-helgesen/2012-age-of-citizen [dostęp 30.12.2011]

Kahn-Harris K. (2011) 2011, a year between worlds, online:http://www.opendemocracy.net/keith-kahn-harris/2011-year-between-worlds [dostęp 30.12.2011]

Chikezie Ch. (2011) 2011, trepidation and hope, online:http://www.opendemocracy.net/chukwu-emeka-chikezie/2011-trepidation-and-hope[dostęp30.12.2011]

Oktem K. (2011) 2011, lessons of hubris, online: http://www.opendemocracy.net/kerem-oktem/2011-lessons-of-hubris